| Hải quan Lạng Sơn kiểm tra một lô hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (Ảnh: C.H.Q) |
Hàng giả tăng gần 181%
Đến hết quý III/2026, các bộ, ngành, địa phương và lực lượng chức năng đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 39.716 vụ việc buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, tăng 24,38% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, có 2.510 vụ buôn bán, vận chuyển trái phép hàng cấm, hàng lậu, tăng 53,70%; 34.357 vụ gian lận thương mại, gian lận thuế, tăng 17,32%; 2.849 vụ hàng giả, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, tăng 180,69%.
Những con số này cho thấy, áp lực đối với công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tiếp tục gia tăng, đặc biệt ở nhóm hàng giả và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Đây không còn là những hành vi đơn lẻ, mà ngày càng gắn với các phương thức tổ chức vận chuyển, phân phối và tiêu thụ hàng hóa trên nhiều địa bàn, nhiều kênh khác nhau.
Một trong những thách thức lớn hiện nay là các đối tượng liên tục thay đổi phương thức hoạt động, lợi dụng đặc điểm của từng tuyến vận chuyển và những khoảng trống trong quản lý để đưa hàng hóa vi phạm vào thị trường.
Trên tuyến biên giới đường bộ, các đối tượng lợi dụng đường mòn, lối mở, chính sách phân luồng hải quan và phương tiện vận tải để buôn lậu. Thủ đoạn phổ biến là chia nhỏ hàng, tập kết tại kho giáp biên rồi vận chuyển qua nhiều chặng; lợi dụng hàng quá cảnh để đưa hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ sang nước thứ ba. Các đường dây còn sử dụng nhóm kín trên Telegram, Zalo, WeChat để điều hành, bố trí người cảnh giới, theo dõi lực lượng chức năng.
Trên tuyến biển, các đối tượng khai sai tên, mã hàng, xuất xứ, khai thấp trị giá hoặc trà trộn hàng giả, hàng cấm trong container hợp pháp; lợi dụng tàu cá, tàu nhỏ để trung chuyển trái phép xăng dầu, vàng, thuốc lá, khoáng sản.
Trên tuyến hàng không, vàng, ngoại tệ, hàng hiệu giả, linh kiện điện tử, ma túy và hàng cấm được cất giấu trong hành lý, thiết bị điện tử hoặc chia nhỏ qua nhiều kiện hàng, gây khó khăn cho công tác phát hiện, kiểm soát.
Đặc biệt, không gian mạng và thương mại điện tử đang trở thành kênh tiêu thụ hàng vi phạm với quy mô lớn. Facebook, TikTok, Shopee, Telegram và hoạt động livestream được sử dụng để quảng cáo, bán hàng nhập lậu, hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Trong lĩnh vực thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, các đối tượng có thể mua nguyên liệu, viên hoàn không rõ nguồn gốc, kết hợp với vỏ hộp, tem nhãn đặt từ nước ngoài rồi đóng gói, hoàn thiện tại Việt Nam. Sản phẩm sau đó được quảng cáo là hàng có nguồn gốc Hàn Quốc, Trung Quốc hoặc hàng “xách tay” để bán với giá cao.
Đáng lo ngại, nhiều đối tượng không có cửa hàng cố định mà thuê căn hộ, nhà dân làm kho; giao dịch trên mạng, sử dụng tài khoản ngân hàng không chính chủ và thuê người giao hàng công nghệ làm trung gian vận chuyển. Mô hình này khiến việc xác định chủ thể kinh doanh, dòng tiền và mối liên hệ giữa các khâu nhập hàng, đóng gói, quảng cáo, phân phối trở nên phức tạp.
Chế tài chưa thực sự đủ sức răn đe
Ghi nhận những kết quả tích cực, song nhìn lại quá trình đấu tranh từ đầu năm tới nay, Đại tá Trần Đức Đông, Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia cho rằng, công tác nắm tình hình, phân tích, dự báo tại một số nơi còn hạn chế; kết quả đấu tranh chưa theo kịp diễn biến thực tế. Một số vụ việc phức tạp, nghiêm trọng diễn ra trong thời gian dài mới được phát hiện, xử lý. Việc phối hợp có lúc, có nơi chưa chặt chẽ, chế độ thông tin, báo cáo chưa kịp thời.
Từ góc độ thực thi, ông Lưu Mạnh Tưởng, Phó cục trưởng Cục Hải quan cho hay, hành lang pháp lý đối với công tác chống hàng giả, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn còn những điểm chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn, trong khi chế tài chưa thực sự đủ sức răn đe.
Một số vụ việc sau khi bắt giữ cần nhiều thời gian xác minh, thậm chí phải thông qua kênh hợp tác hải quan quốc tế để có thông tin chính thức. Trong quá trình đó, cơ quan thực thi phải thận trọng để bảo đảm căn cứ xử lý, tránh phát sinh khiếu nại, khiếu kiện từ doanh nghiệp.
Theo ông Tưởng, nếu thể chế không tiếp tục được hoàn thiện, lực lượng trực tiếp ở cơ sở sẽ gặp nhiều khó khăn trong quá trình thực thi. Vấn đề này càng đáng chú ý khi một lô hàng có thể đồng thời liên quan đến nhiều hành vi như khai sai mã HS, trị giá, xuất xứ, giả mạo nhãn hiệu, gian lận thuế và vi phạm chính sách quản lý chuyên ngành.
Một điểm nghẽn khác là dữ liệu quản lý hàng hóa chưa được kết nối đầy đủ giữa các khâu. Hàng hóa, nguyên liệu nhập khẩu có thể được làm thủ tục tại cửa khẩu, nhưng khi đưa vào sản xuất, chế biến và lưu thông trên thị trường, nguồn gốc, chất lượng và việc tuân thủ quy định vẫn cần được kiểm soát tiếp.
Phó cục trưởng Cục Hải quan đề nghị tăng cường kết nối, chia sẻ cơ sở dữ liệu giữa cơ quan hải quan tại cửa khẩu với các lực lượng chức năng trong nội địa. Khi dữ liệu được liên thông, cơ quan quản lý sẽ có điều kiện theo dõi chuỗi hàng hóa từ nguyên liệu đầu vào đến sản phẩm lưu thông trên thị trường, qua đó phát hiện sớm dấu hiệu bất thường và xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể liên quan.
Thực tế đã xuất hiện những vụ việc cho thấy, tính chất xuyên biên giới của hoạt động vi phạm. Tại Lạng Sơn, trong một lô hàng quá cảnh, lực lượng hải quan phát hiện gần 5.000 sản phẩm giả mạo các nhãn hiệu như Rolex, Nike, Adidas, Hermès và giả mạo xuất xứ “Made in Vietnam” để đưa đi nước thứ ba. Vụ việc sau đó được Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Lạng Sơn khởi tố.
Với hành vi giả mạo xuất xứ, hệ lụy không dừng ở thất thu ngân sách hay quyền lợi của chủ sở hữu nhãn hiệu. Việc lợi dụng Việt Nam làm nơi trung chuyển hoặc giả mạo xuất xứ Việt Nam để xuất khẩu còn có thể ảnh hưởng đến uy tín hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Đánh trúng đường dây, xử lý từ gốc
Theo Thiếu tướng Đào Hồng Sơn, Phó cục trưởng Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Bộ Công an): tội phạm buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả ngày càng tinh vi, quy mô lớn và có tính xuyên quốc gia. Vì vậy, cần nhìn thẳng vào những hạn chế, làm rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành, nâng cao hiệu quả phòng ngừa và đấu tranh từ sớm, từ xa, từ gốc.
Một hướng trọng tâm là thống nhất dữ liệu giữa các bộ, ngành, xác định rõ cơ quan chủ trì và trách nhiệm của các đơn vị phối hợp; đồng thời phát huy vai trò tham mưu, điều phối của Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia. Với nhóm hàng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng, cần hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và tăng cường truy xuất nguồn gốc xuyên suốt chuỗi cung ứng.
Trong những tháng cuối năm 2026, nguy cơ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả có thể gia tăng khi nhu cầu sản xuất, tiêu dùng tăng cao, đặc biệt vào dịp Tết Nguyên đán Đinh Mùi 2027. Các lực lượng được yêu cầu chủ động nắm tình hình địa bàn và không gian mạng, tập trung vào các mặt hàng, lĩnh vực có nguy cơ cao như ma túy, vàng, ngoại tệ, thuốc lá thế hệ mới, thực phẩm, dược phẩm, thực phẩm chức năng và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia cũng đặt nhiệm vụ tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật; đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin; kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các lực lượng. Cùng với đó là tăng cường thanh, kiểm tra trách nhiệm thực thi, xử lý nghiêm cán bộ tiếp tay, bảo kê hoặc bao che cho vi phạm.
Yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng số vụ kiểm tra hay số hàng hóa bị thu giữ, mà phải nâng cao hiệu quả xử lý đối với các đường dây, tổ chức có chủ mưu, cầm đầu; xác định đúng bản chất vụ việc và xử lý nghiêm theo quy định.