Công nghệ lượng tử - chiến lược dài hạn

Tại cuộc làm việc, Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh, Việt Nam xác định công nghệ lượng tử là một hướng công nghệ chiến lược dài hạn. Việt Nam không tiếp cận lượng tử theo phong trào, mà mong muốn xây dựng năng lực thực chất, bắt đầu từ nền tảng khoa học cơ bản, đào tạo nhân lực, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, đầu tư hạ tầng dùng chung và lựa chọn một số hướng ứng dụng phù hợp với điều kiện trong nước.

Các giáo sư cho rằng, Việt Nam cần bắt đầu phát triển công nghệ lượng tử từ giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực thông qua các trường hè, trường đông, hội thảo chuyên sâu và mời chuyên gia quốc tế giảng dạy, cập nhật xu hướng mới. Song song với việc đưa sinh viên trẻ đi đào tạo tại các trung tâm nghiên cứu mạnh trên thế giới, Việt Nam cần cơ chế thu hút các nhà khoa học uy tín quốc tế, tạo điều kiện để họ xây dựng nhóm nghiên cứu trọng điểm và đào tạo nhân lực tại chỗ. 

Các chuyên gia cũng đề xuất tận dụng mạng lưới trí thức Việt Nam ở nước ngoài, kết nối với các nhà khoa học đang làm việc tại các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ lớn. ICISE Quy Nhơn được đánh giá là địa điểm phù hợp để tổ chức đào tạo, hội thảo và kết nối cộng đồng khoa học quốc tế với Việt Nam.

Về hạ tầng, các nhà khoa học khuyến nghị Việt Nam ưu tiên củng cố, kết nối các viện nghiên cứu, đại học hiện có và đầu tư phòng thí nghiệm dùng chung cho các hướng nghiên cứu nền tảng. Việc đầu tư cần gắn với bài toán cụ thể và đội ngũ đủ năng lực vận hành. Nhiều ý kiến nhấn mạnh công nghệ lượng tử cần tầm nhìn dài hạn, có thể cần 5 đến 15 năm để tạo ra năng lực và ứng dụng rõ nét.

Theo các chuyên gia, tiềm năng của công nghệ lượng tử không chỉ nằm ở tính toán mà còn ở truyền thông, bảo mật, cảm biến và vật liệu mới. Những lĩnh vực này được dự báo sẽ tạo ra nền tảng cho thế hệ công nghệ tiếp theo, tương tự cách internet và điện thoại thông minh đã thay đổi thế giới trong vài thập niên qua.

Đặt nền móng cho cuộc đua dài hạn

Tại Việt Nam, trong buổi làm việc về Đề án phát triển công nghệ lượng tử, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh đây là vấn đề chiến lược quốc gia, cần được đặt trong tổng thể thực hiện Nghị quyết 57 và gắn với các lĩnh vực như an ninh quốc gia, dữ liệu, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và công nghệ không gian.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu Việt Nam phải có tư duy “đi sau nhưng không đi chậm”, lựa chọn hướng đi phù hợp với điều kiện thực tế, tập trung xây dựng năng lực thực chất trong những lĩnh vực có khả năng tham gia và làm chủ, tránh đầu tư dàn trải hoặc chạy theo phong trào.

TS. Nguyễn Quốc Hưng - Phó Chủ tịch Mạng lưới đổi mới sáng tạo và chuyên gia Công nghệ Lượng tử Việt Nam (VNQuantum), Viện trưởng Viện Công nghệ Lượng tử, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết, hiện nay, nhiều nền kinh tế lớn đã sớm xây dựng chương trình đầu tư dài hạn. Hoa Kỳ coi công nghệ lượng tử là một ưu tiên quốc gia với nhiều dự án nghiên cứu quy mô lớn.

Liên minh châu Âu cũng triển khai chiến lược riêng và thúc đẩy các chương trình đầu tư liên quan. Cùng với đó, chuỗi cung ứng toàn cầu về vật liệu, linh kiện và thiết bị phục vụ công nghệ lượng tử đang dần hình thành, tạo nên một hệ sinh thái công nghiệp mới.

Tuy nhiên, đi cùng với tốc độ phát triển là xu hướng siết chặt kiểm soát công nghệ. Theo ông Hưng, nhiều quốc gia đang gia tăng các rào cản xuất khẩu không chỉ đối với công nghệ lõi mà còn với hệ sinh thái phụ trợ như thiết bị làm lạnh sâu, thiết bị điều khiển vi sóng hay các chuẩn giao thức vận hành.

Điều này khiến cuộc đua lượng tử không đơn thuần là cuộc cạnh tranh khoa học, mà còn gắn với an ninh quốc gia, chủ quyền công nghệ và vị thế kinh tế của mỗi nước.

Việt Nam hiện đã hình thành những hạt nhân nghiên cứu ban đầu. Đại học Quốc gia Hà Nội là đơn vị tiên phong thành lập Viện Công nghệ Lượng tử, tập trung vào truyền thông và bảo mật lượng tử. Tại Đại học Quốc gia TP.HCM, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên đào tạo chuyên ngành tính toán lượng tử, trong khi Trường Đại học Bách khoa phát triển nhiều hoạt động nghiên cứu và đào tạo liên quan.

Theo định hướng đang được xây dựng, Việt Nam sẽ tập trung vào 5 lĩnh vực ưu tiên gồm: Truyền thông và an ninh lượng tử; mô phỏng và thuật toán lượng tử; cảm biến lượng tử; vật liệu và linh kiện quang tử lượng tử; đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

GS.TS Trần Hồng Thái - Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - nhận định công nghệ lượng tử là lĩnh vực khó nhưng không nằm ngoài khả năng của Việt Nam nếu có chiến lược phù hợp. Theo ông, nếu chuẩn bị từ bây giờ, Việt Nam hoàn toàn có thể tham gia chuỗi giá trị lượng tử toàn cầu theo cách phù hợp với năng lực và lợi ích chiến lược của mình.

Cuộc đua công nghệ lượng tử là cuộc chơi dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì trong nhiều năm. Nhưng khi các cường quốc đã tăng tốc và các rào cản công nghệ đang dần khép lại, đây cũng là thời điểm để Việt Nam lựa chọn hướng đi, tập trung nguồn lực và xây dựng năng lực nội sinh nhằm không bị tụt lại phía sau trong làn sóng công nghệ tiếp theo.