Tầm nhìn chiến lược

Công nghệ lượng tử đang trở thành tâm điểm của cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Theo báo cáo mới nhất của McKinsey Quantum Technology Monitor, tổng vốn đầu tư công cam kết cho công nghệ lượng tử trên toàn thế giới đã vượt 42 tỷ USD.

Cuộc đua này chứng kiến sự tham gia mạnh mẽ của nhiều cường quốc. Trung Quốc dẫn đầu với cam kết đầu tư khoảng 15,3 tỷ USD, tiếp theo là Liên minh châu Âu (EU) với hơn 8,4 tỷ USD và Hoa Kỳ với gần 4 tỷ USD nhằm duy trì vị thế dẫn dắt công nghệ. Pháp cũng vừa công bố đầu tư thêm 1 tỷ EUR cho điện toán lượng tử, sau khoản 2,3 tỷ EUR dành cho lĩnh vực này từ năm 2021.

Tại Việt Nam, công nghệ lượng tử được xác định là công nghệ chiến lược quốc gia. Cuối tháng 5/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương để xem xét, cho chủ trương đối với Đề án “Nghiên cứu, ứng dụng và phát triển công nghệ lượng tử phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh”.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, phải đi sớm về nhận thức, đi chắc về nền tảng và đi đúng vào những khâu có thể tạo ra năng lực thật, giá trị thật. Cần lựa chọn một số hướng nghiên cứu ưu tiên phù hợp với điều kiện trong nước, gắn với các bài toán thực tiễn.

Theo đó, việc đầu tư phải có trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải, manh mún. Cần hình thành các trung tâm nghiên cứu mạnh, phòng thí nghiệm trọng điểm, nhóm nghiên cứu xuất sắc và cơ chế phối hợp hiệu quả giữa viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp với các cơ quan quốc phòng - an ninh.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng lưu ý cần đổi mới cách đánh giá kết quả nghiên cứu khoa học, coi trọng năng lực tích lũy lâu dài bởi khoa học đỉnh cao không thể phát triển bằng tư duy thành tích ngắn hạn.

Đặc biệt, nguồn nhân lực và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phải được đặt ở vị trí trung tâm. Việt Nam cần xây dựng chương trình quốc gia đào tạo nhân lực công nghệ lượng tử, có cơ chế đặc thù thu hút và trọng dụng nhân tài, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế, thu hút các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế tham gia xây dựng năng lực lượng tử cho đất nước.

Theo GS-TS. Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST), chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng, thể hiện bước chuyển lớn trong tư duy phát triển khoa học - công nghệ đối với các công nghệ nền tảng của tương lai. Điểm cốt lõi không chỉ là xác định công nghệ lượng tử là công nghệ chiến lược, mà còn đặt lĩnh vực này trong tổng thể năng lực cạnh tranh và chủ quyền quốc gia của Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Doanh nghiệp nhập cuộc

Nếu chỉ có chiến lược quốc gia mà thiếu doanh nghiệp dẫn dắt, công nghệ lượng tử khó hình thành hệ sinh thái hoàn chỉnh. Vì vậy, việc các tập đoàn công nghệ lớn chủ động đầu tư vào lĩnh vực này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Tại Viettel, Chủ tịch HĐQT Tào Đức Thắng khẳng định, lượng tử, bán dẫn và vật liệu tiên tiến đều là các công nghệ chiến lược đối với tương lai đất nước. Theo ông, những công nghệ lõi sẽ không được chuyển giao dễ dàng, vì vậy, Việt Nam phải lựa chọn tự chủ.

Ông cho biết, Viettel đang tham gia nghiên cứu và phát triển nhiều công nghệ chiến lược như bán dẫn, công nghệ lượng tử, AI, 5G/6G, UAV và vật liệu tiên tiến. Triết lý phát triển của Viettel là “đi từ nhỏ đến lớn, từ đơn giản đến phức tạp, từ làm chủ đến tự chủ”.

Lãnh đạo Viettel cũng nhấn mạnh cơ hội lớn trong lĩnh vực mật mã hậu lượng tử. Khi máy tính lượng tử đủ mạnh để phá vỡ nhiều thuật toán mã hóa hiện nay, các giải pháp bảo mật thế hệ mới sẽ trở thành thị trường chiến lược.

Trong khi đó, FPT đã thành lập Viện Quantum AI & Cyber Security (QACI) và cam kết đầu tư 100 triệu USD cho nghiên cứu lượng tử và AI. Chủ tịch HĐQT FPT Trương Gia Bình cho biết, FPT đang tiên phong đầu tư vào các công nghệ mới như lượng tử, UAV và bảo mật với mục tiêu làm chủ công nghệ.

TS. Võ Văn Tuấn, Giám đốc Quantum Lab FPT cho rằng, Việt Nam không thể chờ thế giới hoàn thiện công nghệ rồi mới tham gia. Lợi thế lớn nhất của Việt Nam là mạng lưới chuyên gia và trí thức người Việt trên toàn cầu. FPT đang xây dựng hệ sinh thái từ nghiên cứu đến đào tạo, hợp tác với nhiều trường đại học nhằm phát triển nguồn nhân lực và từng bước hình thành các chương trình đào tạo công nghệ lượng tử đầu tiên tại Việt Nam.

Sự nhập cuộc của Viettel và FPT cho thấy, khu vực doanh nghiệp đã sẵn sàng đồng hành cùng chiến lược quốc gia, tạo nên một trụ cột quan trọng của hệ sinh thái lượng tử Việt Nam.

Xây nền móng cho ngành công nghệ của tương lai

GS-TS. Trần Hồng Thái cho rằng, Việt Nam cần phát triển công nghệ lượng tử trên cơ sở tư duy chiến lược dài hạn, lựa chọn đúng trọng tâm và hình thành năng lực nội sinh quốc gia. Thay vì chạy đua toàn diện như các cường quốc công nghệ, nên tập trung vào những lĩnh vực vừa có ý nghĩa chiến lược, vừa phù hợp với năng lực khoa học - công nghệ và nhu cầu thực tiễn.

VAST xác định 5 lĩnh vực ưu tiên gồm: truyền thông và an ninh lượng tử; mô phỏng lượng tử, thuật toán và phần mềm; cảm biến lượng tử và đo lường chính xác; vật liệu và linh kiện quang tử lượng tử; đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

“Việt Nam cần xây dựng 3 nền tảng gồm con người, hạ tầng nghiên cứu dùng chung và thể chế điều phối quốc gia. Cần thành lập Trung tâm Công nghệ lượng tử quốc gia theo mô hình hub-and-node, nhằm kết nối viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và các đơn vị quốc phòng”, ông Thái nhấn mạnh.

Ngoài ra, phát huy vai trò của doanh nghiệp trong hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Doanh nghiệp không chỉ là bên ứng dụng cuối cùng, mà cần tham gia ngay từ giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm và thương mại hóa công nghệ. Vì vậy, cần cơ chế đồng tài trợ công - tư, đặc biệt với các doanh nghiệp trong lĩnh vực viễn thông, bán dẫn, AI, an ninh mạng và quốc phòng.

Dưới góc độ chuyên môn, GS-TS. Nguyễn Quang Báu (Trường đại học Khoa học tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, trong tương lai, máy tính lượng tử có thể giải quyết những bài toán mà siêu máy tính hiện nay phải mất rất nhiều thời gian mới xử lý được. Trong lĩnh vực vật liệu, công nghệ lượng tử cho phép mô phỏng chính xác cấu trúc điện tử để thiết kế vật liệu mới phục vụ công nghiệp bán dẫn, năng lượng tái tạo hay hàng không vũ trụ.

Theo ông Báu, Việt Nam nên ưu tiên nghiên cứu mật mã hậu lượng tử, truyền thông lượng tử và mạng lượng tử. Trong đó, truyền thông lượng tử dựa trên nguyên lý rối lượng tử có khả năng bảo đảm mức độ an toàn gần như tuyệt đối bởi mọi hành vi nghe lén đều làm thay đổi trạng thái của hệ lượng tử và có thể bị phát hiện ngay lập tức. Đây sẽ là nền tảng quan trọng cho các hệ thống thông tin quân sự, tài chính và dữ liệu chiến lược trong tương lai.

Ông cũng đề xuất tận dụng hạ tầng điện toán đám mây của các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới để thử nghiệm thuật toán lượng tử, đồng thời tập trung vào các bài toán tối ưu hóa phục vụ logistics, chuỗi cung ứng, nông nghiệp và y tế.

Dưới góc độ phát triển nguồn nhân lực, GS. Nguyễn Hữu Đức (Đại học Quốc gia Hà Nội) khuyến nghị, Việt Nam nên bắt đầu từ đào tạo nhân lực lượng tử thông qua các chương trình liên ngành giữa vật lý, toán học, khoa học máy tính, kỹ thuật điện tử, mật mã học, vật liệu và bán dẫn.

“Việt Nam nên ưu tiên mật mã hậu lượng tử và an toàn thông tin như một hướng đi gần, thiết thực và cấp bách. Đây là lĩnh vực chưa đòi hỏi hệ thống phần cứng lượng tử đắt đỏ, nhưng có ý nghĩa rất lớn đối với an ninh số”, GS. Đức đề xuất.