Khi nghề truyền thống trở thành tài sản du lịch

Du lịch đang dần vượt khỏi khuôn khổ của một hành trình tham quan, nghỉ dưỡng. Với nhiều du khách, mỗi lựa chọn về nơi lưu trú, món ăn, sản phẩm thủ công hay hoạt động trải nghiệm còn là cách đóng góp thiết thực cho cộng đồng sở tại.

Theo Báo cáo Du lịch Bền vững mới nhất của Booking.com, 78% du khách Việt mong muốn tiền chi tiêu trong chuyến đi được giữ lại cho cộng đồng địa phương; 85% tìm kiếm những trải nghiệm chân thực, mang đậm bản sắc văn hóa điểm đến. Hai xu hướng này đang mở thêm dư địa cho du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp và các làng nghề truyền thống phát triển.

Khi người dân trở thành chủ thể của sản phẩm du lịch, nguồn thu từ du khách có thể quay trở lại phục vụ bảo tồn văn hóa, cải thiện đời sống và tạo việc làm tại chỗ. Từ miền núi phía Bắc đến Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều điểm đến đang cho thấy du lịch có thể trở thành một phần của sinh kế, thay vì làm xáo trộn nhịp sống bản địa.

Làng Lùng Tám, tỉnh Tuyên Quang, là nơi nghề dệt lanh của đồng bào Mông được trao truyền qua nhiều thế hệ. Với người Mông, vải lanh gắn với đời sống thường nhật, phong tục và quan niệm tâm linh. Để làm nên một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải thực hiện hàng chục công đoạn, từ trồng lanh, tước sợi, dệt vải, nhuộm chàm đến vẽ hoa văn bằng sáp ong.

Từ 10 thành viên ban đầu, Hợp tác xã Dệt lanh Lùng Tám đã phát triển, tạo việc làm cho hơn 100 lao động địa phương, phần lớn là phụ nữ. Sự xuất hiện của du khách giúp sản phẩm thủ công tiếp cận thị trường rộng hơn, đồng thời tạo thêm thu nhập để người dân tiếp tục gắn bó với nghề.

Trong hành trình khám phá khu vực cao nguyên đá, du khách có thể kết hợp ghé Lùng Tám với Cổng trời Quản Bạ, Núi đôi Cô Tiên, động Lùng Khúy và Tráng Kìm. Việc trực tiếp quan sát nghệ nhân dệt vải, nhuộm chàm hay lựa chọn sản phẩm tại làng giúp khoản chi tiêu đi thẳng đến những người đang gìn giữ nghề truyền thống.

Cũng tại vùng cực Bắc, Lô Lô Chải thuộc xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang, được UN Tourism vinh danh trong chương trình “Làng du lịch tốt nhất năm 2025”. Danh hiệu ghi nhận mô hình phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc Lô Lô và kiến trúc nhà trình tường.

Trong khoảng 120 hộ dân của làng, hơn 50 hộ đã tham gia hoạt động du lịch, chủ yếu thông qua mô hình homestay do gia đình vận hành. Nhiều ngôi nhà cổ được cải tạo để đón khách nhưng vẫn giữ cấu trúc và vật liệu truyền thống. Người dân cũng tổ chức các hoạt động thêu trang phục, trải nghiệm sản xuất nông nghiệp, giao lưu văn nghệ và tìm hiểu đời sống bản địa.

Việc lưu trú tại homestay, sử dụng dịch vụ ăn uống hay mua sản phẩm thủ công đem lại nguồn thu trực tiếp cho từng gia đình. Đây là yếu tố quan trọng để cộng đồng có thêm động lực bảo vệ kiến trúc, trang phục, lễ hội và tập quán vốn tạo nên bản sắc riêng của Lô Lô Chải.

Tại Thái Nguyên, Làng sinh thái Thái Hải là một mô hình khác về tổ chức du lịch dựa trên cộng đồng. Nơi đây có hơn 30 ngôi nhà sàn truyền thống và là không gian sinh sống của nhiều thế hệ người Tày. Thái Hải từng được Tổ chức Du lịch Thế giới, nay là UN Tourism, công nhận là một trong 32 “Làng du lịch tốt nhất năm 2022”.

Nguồn thu từ hoạt động du lịch được đưa vào quỹ chung, phục vụ đời sống cộng đồng và bảo tồn tiếng nói, hát Then, y học dân gian, ẩm thực cùng phương thức canh tác truyền thống. Du khách có thể tham gia hái chè, tìm hiểu cách nấu rượu gạo, thưởng thức bữa cơm từ nguyên liệu địa phương và hòa mình vào nhịp sống thường ngày của người Tày.

Đánh thức giá trị từ ruộng rau, vườn hoa

Ở khu vực miền Trung, làng rau Trà Quế tại Đà Nẵng hình thành từ thế kỷ XVI, nằm trên vùng đất màu mỡ giữa sông Cổ Cò và đầm Trà Quế. Trên diện tích khoảng 18 ha, hàng trăm hộ dân vẫn duy trì nghề trồng rau, thảo mộc bằng những phương thức canh tác được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Điểm đáng chú ý là hoạt động du lịch tại Trà Quế được phát triển trên nền nếp sống sẵn có của làng. Công việc làm đất, bón phân, tưới rau và thu hoạch được chuyển thành trải nghiệm để du khách tìm hiểu kỹ thuật canh tác, mùa vụ và văn hóa nông nghiệp.

Những chuyến đi bộ, đạp xe qua cánh đồng hay trải nghiệm làm nông dân giúp các hộ dân có thêm nguồn thu từ dịch vụ hướng dẫn, ẩm thực và bán nông sản. Nghề trồng rau vì thế được gia tăng giá trị, trong khi người dân vẫn giữ vai trò quyết định cách thức khai thác tài nguyên và giới thiệu di sản của mình.

Xuôi về Đồng bằng sông Cửu Long, làng hoa Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp, cho thấy khả năng chuyển hóa nghề nông thành sản phẩm du lịch đặc sắc. Hơn một thế kỷ qua, nghề trồng hoa, cây cảnh đã tạo nên cảnh quan và nguồn sinh kế quan trọng cho người dân địa phương.

Để thích ứng với điều kiện ngập nước, nhiều nhà vườn đặt chậu hoa trên các giàn cao, người trồng di chuyển giữa những luống hoa bằng xuồng. Phương thức canh tác đặc trưng này tạo nên hình ảnh riêng của Sa Đéc, đồng thời thu hút du khách đến tham quan, chụp ảnh, mua hoa và trải nghiệm đời sống nhà vườn.

Từ Sa Đéc, hành trình có thể nối dài đến Vườn quốc gia Tràm Chim và rừng tràm Gáo Giồng. Sự kết hợp giữa làng nghề, cảnh quan đất ngập nước và hệ sinh thái chim tạo điều kiện để du khách lưu trú lâu hơn, mở rộng chi tiêu sang các dịch vụ vận chuyển, ẩm thực, hướng dẫn và lưu trú tại địa phương.

Giá trị lớn nhất của những hành trình này nằm ở mối liên kết giữa trải nghiệm của du khách và sinh kế của người dân. Khi khoản chi tiêu được giữ lại tại điểm đến, mỗi tấm vải lanh, căn nhà trình tường, luống rau hay giàn hoa đều có thêm cơ hội tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Du lịch khi ấy trở thành cách chia sẻ trách nhiệm với cộng đồng và gìn giữ những giá trị làm nên sức hấp dẫn lâu dài của điểm đến Việt Nam.