Lễ trao giải Vụ Hè Thu 2025 (Vụ 3) của Dự án “Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó với Biến đổi khí hậu và Phát triển Bền vững tại khu vực ĐBSCL” (TRVC) vừa diễn ra tại Cần Thơ cho thấy tốc độ tăng trưởng nhanh của mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Việt Nam.

Không còn là những thử nghiệm nhỏ lẻ, “gạo xanh” đang trở thành một cuộc chơi mới của ngành nông nghiệp, nơi doanh nghiệp, nông dân và các tổ chức quốc tế cùng tham gia xây dựng chuỗi giá trị lúa gạo bền vững hơn.

Dự án TRVC do Bộ Ngoại giao và Thương mại Úc tài trợ, Tổ chức Phát triển Hà Lan SNV phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương triển khai giai đoạn 2023–2027 tại An Giang, Đồng Tháp và Kiên Giang. Đây cũng được xem là một trong những mô hình lõi của Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp của Chính phủ.

Điểm khác biệt của TRVC là cơ chế trao thưởng dựa trên kết quả thực tế. Doanh nghiệp tham gia phải đồng thời đạt ba mục tiêu: tăng lợi nhuận cho nông dân, giảm phát thải khí nhà kính và đảm bảo các yếu tố công bằng xã hội.

Theo kết quả kiểm định độc lập của Regrow (Hoa Kỳ), vụ Hè Thu 2025 ghi nhận tổng lượng giảm phát thải hơn 164.494 tấn CO2 tương đương. Lợi nhuận trung bình của nông hộ đạt 50,79%, vượt xa mức tối thiểu 30% mà dự án đặt ra.

Các mô hình canh tác như “1 phải 5 giảm”, tưới ngập khô xen kẽ (AWD), tối ưu phân bón và giảm giống gieo sạ giúp giảm chi phí đầu vào, đồng thời mở ra cơ hội hình thành tín chỉ carbon trong ngành lúa gạo.

Trong bối cảnh nhiều thị trường xuất khẩu siết tiêu chuẩn phát thải, đây được xem là hướng đi giúp nông sản Việt nâng vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Một trong những điểm nổi bật của dự án là sự tham gia ngày càng sâu của khu vực tư nhân, đặc biệt là PAN Group cùng hệ sinh thái nông nghiệp gồm Vinaseed, Vinarice, VFC và BioSpring.

Khác với mô hình sản xuất rời rạc trước đây, PAN đang xây dựng chuỗi liên kết khép kín từ giống, bảo vệ thực vật, quy trình canh tác cho tới bao tiêu và xây dựng thương hiệu gạo phát thải thấp.

Trong mô hình này, Vinarice giữ vai trò tổ chức liên kết sản xuất và bao tiêu đầu ra, còn VFC đồng hành về giải pháp kỹ thuật và bảo vệ thực vật theo hướng an toàn, bền vững hơn.

Ba doanh nghiệp Vinaseed – VFC – BioSpring cũng đang phối hợp phát triển các bộ giải pháp vi sinh và nông nghiệp hữu cơ nhằm giảm phụ thuộc vào hóa chất, cải tạo đất và tăng lợi nhuận cho nông dân.

Sau ba vụ tham gia TRVC, Công ty TNHH Lúa gạo Việt Nam (Vinarice) trở thành doanh nghiệp dẫn đầu dự án.

Nếu ở vụ đầu tiên Hè Thu 2024, doanh nghiệp chỉ triển khai thử nghiệm trên 997 ha thì tới vụ Hè Thu 2025, diện tích đã tăng lên hơn 27.000 ha. Tổng diện tích tích lũy sau ba vụ vượt 48.500 ha, chiếm khoảng 57% toàn dự án.

Qua ba vụ sản xuất, Vinarice giảm gần 184.000 tấn CO2e, tương đương khoảng 3,79 tCO2e/ha. Lợi nhuận bình quân của nông hộ đạt hơn 54%.

Riêng vụ Hè Thu 2025, doanh nghiệp ghi nhận mức giảm phát thải hơn 101.600 tấn CO2e với hơn 5.500 nông hộ tham gia và nhận khoản thưởng khoảng 339.784 AUD.

Theo bà Nguyễn Thị Trà My, Tổng Giám đốc Tập đoàn PAN, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Giống cây trồng Việt Nam (Vinaseed), điều quan trọng nhất là mô hình phát thải thấp vẫn đảm bảo hiệu quả kinh tế.

“Chi phí đầu vào giảm xuống, chất lượng lúa gạo được nâng cao và thu nhập của nông dân cải thiện rõ rệt”, bà My cho biết.

Doanh nghiệp cũng đã chia sẻ hàng tỷ đồng tiền thưởng từ dự án cho nông dân và hợp tác xã, với quan điểm người nông dân phải là trung tâm của quá trình chuyển đổi.

Theo bà Christie Getman, Trưởng đại diện Tổ chức SNV, sau ba vụ triển khai, dự án đã chứng minh ngành lúa gạo hoàn toàn có thể chuyển đổi sang mô hình sản xuất chất lượng cao và bền vững hơn nếu có sự phối hợp giữa doanh nghiệp, nông dân và cơ quan quản lý.

Riêng vụ Đông Xuân 2025–2026 (Vụ 4), diện tích đăng ký tại hai tỉnh đã đạt hơn 66.000 ha. Lũy kế sau bốn vụ, diện tích tham gia dự án vượt 150.500 ha, tương đương 75% mục tiêu đề ra.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và các tiêu chuẩn ESG ngày càng trở thành “giấy thông hành” của nông sản toàn cầu, hạt gạo Việt đang bước vào một cuộc cạnh tranh mới, không chỉ bằng sản lượng hay giá bán, mà còn bằng khả năng giảm phát thải và tạo giá trị xanh.