Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đang đặt ra một yêu cầu rõ ràng rằng doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) phải chuyển mạnh từ tư duy “giữ vai trò chủ đạo bằng quy mô” sang “giữ vai trò chủ đạo bằng năng lực dẫn dắt”.

Trong bối cảnh nền kinh tế cần thêm các động lực tăng trưởng mới, vai trò của DNNN không chỉ nằm ở việc duy trì hiện diện trong các ngành trọng yếu, mà còn phải tạo ra sức lan tỏa, kích hoạt đầu tư và thúc đẩy các khu vực kinh tế khác cùng phát triển.

Tại Tọa đàm “Để kinh tế Nhà nước dẫn dắt, mở đường trong kỷ nguyên mới”, do Báo Tiền phong tổ chức ngày 6/2, nhà báo Phùng Công Sưởng, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong nhấn mạnh, đây là thời điểm cần nhìn thẳng vào thực tiễn để xác định rõ hơn vai trò của kinh tế Nhà nước, đặc biệt là khi Nghị quyết 79 đã đưa ra định hướng mang tính chiến lược, đòi hỏi sự thay đổi về cả cơ chế, quản trị và cách thức huy động nguồn lực.

Điểm nhấn quan trọng được nêu tại tọa đàm là yêu cầu DNNN phải đóng vai trò như “vốn mồi”. Ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho rằng, DNNN cần trở thành lực lượng đi trước ở những lĩnh vực mà tư nhân khó tham gia vì vốn lớn, rủi ro cao, thời gian hoàn vốn dài. Khi đó, DNNN sẽ đóng vai trò kích hoạt, dẫn dắt dòng vốn xã hội, từ đó tạo ra hiệu ứng lan tỏa cho toàn bộ nền kinh tế.

Cách tiếp cận này cũng đồng nghĩa với việc không đặt nặng câu chuyện “bao nhiêu doanh nghiệp Nhà nước là đủ”. Theo ông Doãn Thanh Tuấn, không có con số chuẩn cố định cho số lượng DNNN, mà điều quan trọng là hiệu quả hoạt động và khả năng thực hiện nhiệm vụ chiến lược.

Thực tế cho thấy, sau nhiều năm sắp xếp và tái cơ cấu, số lượng DNNN đã giảm rất mạnh, Việt Nam từng có khoảng 12.000 DNNN, nhưng hiện chỉ còn 473 doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước. Đại diện Bộ Tài chính cũng cho biết số lượng này sẽ tiếp tục giảm trong thời gian tới.

Sự thu hẹp về số lượng phản ánh một chủ trương xuyên suốt: Nhà nước không duy trì doanh nghiệp tràn lan, mà tập trung nguồn lực vào những đơn vị có vai trò then chốt. Tuy nhiên, giảm số lượng chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại, quan trọng hơn, là năng lực dẫn dắt của các doanh nghiệp còn lại phải được nâng lên tương xứng. Nếu không, khu vực DNNN sẽ dễ rơi vào trạng thái “mỏng về số lượng nhưng yếu về chất lượng”, vừa khó cạnh tranh với tư nhân, vừa khó làm tốt vai trò mở đường như nghị quyết đặt ra.

Ở góc độ chính sách, TS.Nguyễn Như Quỳnh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế (Bộ Tài chính) phân tích, Nghị quyết 79 thể hiện điểm đột phá khi nhấn mạnh yêu cầu kinh tế Nhà nước phải vận hành theo nguyên tắc thị trường, hạch toán đầy đủ nguồn lực, đồng thời tách bạch giữa nhiệm vụ công ích và hoạt động kinh doanh. Đây được coi là điều kiện then chốt để DNNN vừa làm đúng vai trò chiến lược, vừa tránh tình trạng nhập nhằng dẫn đến kém hiệu quả hoặc khó xác định trách nhiệm.

Cùng với yêu cầu đổi mới quản trị, Nghị quyết 79 đặt ra các mục tiêu tham vọng. Theo ông Doãn Thanh Tuấn, đến năm 2030 phấn đấu có khoảng 50 doanh nghiệp Nhà nước quy mô lớn nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất khu vực, trong đó có 1-3 doanh nghiệp lọt Top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Tầm nhìn đến năm 2045 nâng lên khoảng 60 doanh nghiệp trong nhóm 500 lớn nhất khu vực và khoảng 5 doanh nghiệp trong nhóm 500 toàn cầu.

Những mục tiêu này cho thấy nghị quyết không chỉ dừng ở việc “giữ vai trò chủ đạo”, mà hướng tới nâng tầm năng lực cạnh tranh quốc gia. Tuy nhiên, đây cũng là thách thức lớn, bởi để lọt nhóm doanh nghiệp hàng đầu khu vực và thế giới, DNNN không thể vận hành theo cơ chế cũ. Một doanh nghiệp muốn lớn lên thực chất phải có quyền chủ động đủ mạnh, mô hình quản trị hiện đại, khả năng thu hút nhân lực chất lượng cao và đặc biệt là cơ chế chịu trách nhiệm rõ ràng.

Các ý kiến tại tọa đàm cũng cho thấy sự thống nhất về quan điểm “Nhà nước làm đúng vai, thị trường làm đúng việc”. Ông Vũ Ngọc Anh, Vụ trưởng Vụ Quản lý doanh nghiệp (Bộ Xây dựng) cho rằng, việc thoái vốn Nhà nước khỏi các lĩnh vực không trọng yếu đã chứng minh hiệu quả khi tư nhân vươn lên đảm nhận nhiều dự án lớn như đường cao tốc, sân bay. Theo ông, đây là minh chứng cho thấy khi Nhà nước tập trung vào vai trò chiến lược, còn lại tạo dư địa cho tư nhân, hiệu quả tổng thể của nền kinh tế sẽ tăng lên.

Ở góc độ doanh nghiệp, theo ông Nguyễn Tài Anh, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Nghị quyết 79 là kim chỉ nam để doanh nghiệp Nhà nước điều chỉnh chiến lược theo hướng dẫn dắt và mở đường. Theo ông, DNNN sẵn sàng đảm nhận những nhiệm vụ khó, đặc biệt là bảo đảm điện cho vùng sâu, vùng xa, nơi hiệu quả tài chính không phải lúc nào cũng hấp dẫn, nhưng có ý nghĩa lớn về phát triển bền vững và an sinh xã hội.

Trong khi đó, ông Lê Quang Vũ, Ủy viên HĐTV Tổng Công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) đã nêu thực tế về những điểm nghẽn thể chế và nguồn lực, cho rằng nếu không tháo gỡ cơ chế, DNNN khó có thể thực hiện vai trò mở đường đúng nghĩa. Quan điểm này cho thấy một vấn đề cốt lõi là Nghị quyết đã mở đường về tư tưởng và mục tiêu, nhưng hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào việc thể chế hóa và triển khai cụ thể.

Một điểm mới đáng chú ý là Nghị quyết 79 đề cập việc nghiên cứu mô hình quỹ đầu tư quốc gia. Nếu được thiết kế theo hướng hiện đại và minh bạch, đây có thể là công cụ quan trọng giúp Nhà nước sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn, đồng thời tăng khả năng đầu tư dài hạn vào các lĩnh vực chiến lược.

Tựu trung, Nghị quyết 79 đã xác lập một yêu cầu rõ ràng là DNNN không thể tiếp tục tồn tại theo quán tính, càng không thể giữ vai trò chủ đạo bằng cách “ôm nhiều” hay dựa vào cơ chế. Trong giai đoạn mới, giá trị cốt lõi của khu vực này phải được đo bằng năng lực dẫn dắt, bằng hiệu quả sử dụng vốn, bằng khả năng đi trước trong những lĩnh vực khó và tạo ra lan tỏa thực sự cho nền kinh tế.

Muốn vậy, điều quan trọng không chỉ là tiếp tục tinh gọn số lượng, mà là xây dựng được một hệ thống DNNN đủ mạnh về quản trị, đủ minh bạch về trách nhiệm, đủ chủ động về cơ chế và đủ sức cạnh tranh trên thị trường.

Khi “vốn mồi” vận hành theo nguyên tắc thị trường và chịu trách nhiệm đến cùng, nguồn lực xã hội sẽ có niềm tin để đi theo, còn Nhà nước sẽ thực sự chuyển từ vai trò “làm thay” sang “kiến tạo”.

Nghị quyết 79 vì thế không chỉ là một định hướng phát triển kinh tế nhà nước, mà là phép thử về năng lực cải cách thể chế trong giai đoạn tăng trưởng mới.

Nếu làm đúng, DNNN sẽ trở thành lực lượng mở đường đúng nghĩa, góp phần nâng tầm sức mạnh kinh tế quốc gia. Nếu làm nửa vời, vai trò “vốn mồi” sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu, trong khi cơ hội cạnh tranh và bứt phá sẽ trôi qua rất nhanh.