Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, từ đầu tháng 3/2026 đến nay, Mỹ đã khởi xướng 3 vụ điều tra theo Mục 301 Đạo luật Thương mại năm 1974 có liên quan đến Việt Nam, gồm điều tra về dư thừa công suất sản xuất, điều tra về lao động cưỡng bức và điều tra về bảo hộ, thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

Cả ba vụ đều được tiến hành theo Mục 301(b), tức xem xét liệu hành vi, chính sách và thông lệ của đối tác thương mại bị điều tra có “bất hợp lý” hoặc “phân biệt đối xử” và “gây gánh nặng hoặc hạn chế” đối với thương mại Mỹ hay không.

Nếu kết luận điều tra khẳng định các cáo buộc này, Mỹ có thể áp dụng các biện pháp đáp trả, bao gồm thuế quan và các biện pháp phi thuế quan.

Điều tra Mục 301 về dư thừa công suất sản xuất

Ngày 11/3/2026, Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) tiến hành khởi xướng điều tra đối với 16 nền kinh tế gồm: Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Singapore, Thụy Sỹ, Na Uy, Indonesia, Malaysia, Campuchia, Thái Lan, Hàn Quốc, Việt Nam, Đài Loan, Bangladesh, Mexico, Nhật Bản và Ấn Độ.

USTR cáo buộc các nền kinh tế này duy trì công suất sản xuất vượt xa nhu cầu tiêu thụ trong nước, dẫn tới sản xuất dư thừa và xuất khẩu đạt thặng dư thương mại lớn, kéo dài; ảnh hưởng tới sản xuất hiện có của Mỹ, đồng thời cản trở hoạt động đầu tư và mở rộng sản xuất chế tạo tại nước này.

Thông báo khởi xướng nêu 21 ngành được cho là có dư thừa công suất, gồm nhôm, ô tô, pin, xi măng, hóa chất, điện tử, hàng hóa năng lượng, thủy tinh, máy công cụ, máy móc, kim loại màu, giấy, nhựa, thực phẩm và đồ uống chế biến, robot, vệ tinh, bán dẫn, tàu biển, mô-đun năng lượng mặt trời, thép và thiết bị vận tải.

Tuy nhiên, đến nay USTR chưa công bố kết luận điều tra và biện pháp đề xuất đối với vụ việc này.

Điều tra Mục 301 về lao động cưỡng bức

Tháng 3/2026, USTR khởi xướng điều tra đối với 60 nền kinh tế, trong đó có Việt Nam về việc không ban hành và không thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức. Sau khi tiếp nhận ý kiến phản biện bằng văn bản và tổ chức phiên điều trần, ngày 2/6/2026, USTR đã công bố kết luận điều tra và đề xuất biện pháp xử lý.

Cụ thể, trong kết luận sơ bộ, USTR kết luận hành vi, chính sách và thông lệ của cả 60 nền kinh tế bị điều tra là “bất hợp lý” và “gây gánh nặng hoặc hạn chế” đối với thương mại Mỹ, do đó có thể bị xử lý theo Mục 301(b).

USTR phân 60 nền kinh tế bị điều tra thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất gồm 54 nền kinh tế, trong đó có Việt Nam, bị Cơ quan này kết luận là không có biện pháp cấm nhập khẩu hàng hóa sản xuất bởi lao động cưỡng bức từ nước ngoài. Sáu nền kinh tế còn lại (bao gồm Canada, Ecuador, Liên minh châu Âu, Indonesia, Mexico và Pakistan) được xếp ở Nhóm thứ hai, được USTR xác định là đã có biện pháp cấm nhập khẩu hàng hóa này nhưng không thực thi hiệu quả.

USTR ghi nhận Việt Nam khẳng định đã ban hành và đang triển khai các biện pháp nhằm ngăn ngừa, phát hiện và xóa bỏ lao động cưỡng bức, song cho rằng tại thời điểm hiện tại Việt Nam dường như chưa có biện pháp cấm về mặt pháp lý đối với việc nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức.

Về biện pháp đề xuất, USTR đề xuất áp thuế bổ sung theo trị giá đối với toàn bộ sản phẩm của các nền kinh tế bị điều tra, trừ các mặt hàng được loại trừ tại Phụ lục A của thông báo. Cụ thể, USTR đề xuất áp dụng 2 mức thuế:

• Mức 10% áp dụng cho hàng hóa từ 14 đối tác (bao gồm các đối tác thuộc Nhóm thứ hai hoặc thuộc Nhóm thứ nhất nhưng có Thỏa thuận về thương mại có đi có lại với Mỹ, hoặc đã áp dụng cơ chế bán phần).
• Mức 12,5% áp dụng cho 46 đối tác còn lại, trong đó có Việt Nam.

Nhưng, đây mới là kết luận và đề xuất sơ bộ, chưa phải quyết định cuối cùng có hiệu lực.

Điều tra Mục 301 về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ

Ngày 30/4/2026, trong Báo cáo Đặc biệt 301 thường niên, USTR xác định Việt Nam là “Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên (PFC), mức xếp loại cao nhất về quan ngại sở hữu trí tuệ. 

Ngày 29/5/2026, USTR chính thức thông báo khởi xướng điều tra riêng đối với Việt Nam nhằm xác định liệu việc Việt Nam chưa xử lý dứt điểm các quan ngại kéo dài về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ  có phải là hành vi bất hợp lý hoặc phân biệt đối xử, gây gánh nặng hoặc hạn chế thương mại Mỹ hay không. Thông báo khởi xướng được đăng trên Công báo Liên bang ngày 3/6/2026.

VCCI cho hay, tính đến ngày 9/7/2026, ba vụ điều tra đang ở các giai đoạn thủ tục khác nhau.

Theo đó, vụ điều tra về lao động cưỡng bức đã hoàn tất điều tra sơ bộ và đang trong quá trình tham vấn xem xét để ban hành kết luận chính thức.

Vụ điều tra về dư thừa công suất và vụ điều tra về sở hữu trí tuệ vẫn đang trong quá trình điều tra, chưa công bố kết luận sơ bộ.

Đây là ba cuộc điều tra độc lập, các kết luận điều tra của mỗi vụ có thể dẫn tới các biện pháp xử lý (thuế bổ sung, biện pháp khác) độc lập.

Do các vụ điều tra đều chưa hoàn tất hoặc chưa có quyết định cuối cùng về biện pháp áp dụng, doanh nghiệp được nhà chức trách lưu ý cần tiếp tục theo dõi các thông báo mới của USTR để kịp thời đánh giá tác động và chuẩn bị phương án ứng phó.