P-Notes (Participatory Notes) là các chứng chỉ được tạo ra bởi các tập đoàn ngân hàng đầu tư danh tiếng toàn cầu như Citigroup, Deutsche Bank, HSBC hay Merrill Lynch. Về bản chất, tổ chức phát hành sẽ đứng ra gom mua một lượng lớn các cổ phiếu trụ cột, có mức vốn hóa cao và tính thanh khoản vượt trội trên thị trường cơ sở để thiết lập nên một danh mục đại diện. Dựa trên danh mục này, họ phát hành chứng chỉ P-Notes cho các nhà đầu tư nước ngoài quan tâm. 

Điểm cuốn hút cốt lõi của P-Notes nằm ở sự tối ưu hóa về mặt thủ tục hành chính. Chủ sở hữu P-Notes không bị ràng buộc bởi các quy định đăng ký danh tính phức tạp với cơ quan quản lý nội địa, đồng thời giao dịch được bảo mật tuyệt đối. Đặc điểm nổi bật của sản phẩm này là tính ẩn danh cao, tốc độ giải ngân nhanh, vẫn hưởng đầy đủ cổ tức và lãi vốn. Chính vì vậy, P-Notes thường ưu tiên các mã blue-chips có ảnh hưởng lớn đến chỉ số, mang tính đầu cơ rõ nét – vào nhanh và rút cũng rất quyết liệt.

Dữ liệu của Chứng khoán MBS cho biết, kể từ đầu năm, khối ngoại bán ròng kỷ lục 92.280 tỷ đồng (khoảng 3,54 tỷ USD), chuỗi bán ròng diễn ra ở hầu hết ở các tháng (từ tháng 1 đến tháng 7). Tuy nhiên, một vài dấu hiện từ cuối tháng 7 đến nay cho thấy dòng vốn nước ngoài đã xuất hiện khi thị trường chứng khoán đã giảm liên tiếp 2 tháng, đặc biệt trong tháng 7 khiến mặt bằng cổ phiếu giảm từ 30-50% kể từ đỉnh đã lôi kéo được dòng tiền đầu cơ từ khối ngoại trở lại.

Số liệu từ phiên ngày 28/7 cho thấy, khối ngoại đã có phiên mua ròng đột biến 922 tỷ đồng (thông qua khớp lệnh trên sàn HoSE) và trong 6 phiên gần nhất (tính đến ngày 8/4), khối ngoại mua ròng 5 phiên tổng cộng 3.400 tỷ đồng (khoảng 130 triệu USD). Lực mua ròng của khối ngoại tập trung vào nhóm cổ phiếu trụ cột – đúng với “dấu chân” P-Notes từng xuất hiện trong quá khứ ở các cổ phiếu như: FPT, VIC, HPG,… Trong khi đó, dòng vốn qua các quỹ ETF lại khá hạn chế (~0,12 triệu USD), sự lệch pha này củng cố giả thuyết về “dấu chân” của dòng vốn P-Notes ẩn danh đang quay lại ở thời điểm này, MBS nhận định. 

Thống kê lịch sử cho thấy, P-Notes thường xuất hiện ở những thời điểm thị trường yếu hoặc vừa tạo đáy, thanh khoản thấp, rồi bùng nổ mạnh.

Ví dụ như giai đoạn cuối năm 2018 – đầu 2019. Năm 2018 khối ngoại mua ròng kỷ lục cả năm (khoảng 40.000-43.000+ tỷ trên các sàn, chủ yếu nhờ các giao dịch thỏa thuận lớn như VHM, MSN), dù qua khớp lệnh thường bán ròng. Giai đoạn cuối năm 2018 (đặc biệt tháng 12) và đầu 2019 ghi nhận mua ròng trở lại/duy trì tích cực sau giai đoạn biến động mạnh giữa năm, hỗ trợ thị trường hồi phục từ đáy cuối 2018. Ở giai đoạn này, MSN tăng từ 10-20%, nhóm ngân hàng chứng khoán lớn như  VCB, BID, STB, SSI tăng khoảng 10-25%.

Hoặc như giai đoạn cuối năm 2022, đây là giai đoạn hồi phục mạnh sau đáy năm 2022. Khối ngoại có giai đoạn mua ròng đáng kể hỗ trợ đà tăng cuối năm, tập trung vào các bluechips và cổ phiếu vốn hóa lớn/thanh khoản cao. VN-Index tăng mạnh từ vùng đáy tháng 11/22 (900 điểm) lên đỉnh tháng 9/2023 (1.245 điểm). Khối ngoại cũng tranh thủ chốt lời ở quý III/2023, khiến cả năm 2023 bán ròng 0,81 tỷ USD. Giai đoạn này, các cổ phiếu tăng khá mạnh sau khi tạo đáy tháng 11/2022 cho đến tháng 2/2023. 

P-Notes mỗi lần xuất hiện lại thường mang đến nhịp sóng ngắn - trung hạn đầy cơ hội… và cũng đầy thách thức. Ở thời điểm này, dấu chân của chúng đang dần hiện rõ hơn. 

MBS cũng lưu ý, về mặt tích cực, đây có thể là yếu tố hỗ trợ thanh khoản và tâm lý ngắn hạn sau giai đoạn bán ròng kéo dài. Tuy nhiên, phân tích rủi ro cũng cần được đặt ra. PNotes mang tính đầu cơ cao, nguồn gốc khó theo dõi và tốc độ rút vốn nhanh. Khi dòng tiền này bắt đầu phân phối hoặc rút, áp lực bán có thể tập trung mạnh vào chính các mã từng được gom lớn, tạo biến động ngắn hạn đáng kể. Lịch sử cho thấy sau các đợt mua mạnh của P-Notes, thị trường thường trải qua nhịp rung lắc hoặc điều chỉnh 7 - 10% khi dòng vốn này suy yếu.