Những dự án xông đất

Những ngày đầu năm mới 2026, ông Russell Headlee, Trợ lý Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, dẫn đoàn doanh nghiệp Hoa Kỳ đến Việt Nam tìm kiếm cơ hội hợp tác song phương trong các lĩnh vực AI, hạ tầng số và an ninh mạng.

Theo ông Russell Headlee, AI hiện là ưu tiên hàng đầu trong chính sách số của Hoa Kỳ, thể hiện rõ qua việc Chính phủ Hoa Kỳ công bố “Kế hoạch hành động AI của Hoa Kỳ” vào ngày 23/7/2025. Hoa Kỳ đã và đang phối hợp chặt chẽ với các đối tác quốc tế, chính phủ các nước và khu vực tư nhân nhằm chia sẻ quan điểm, cập nhật định hướng chính sách mới về AI, đồng thời thúc đẩy xuất khẩu công nghệ AI của Hoa Kỳ ra thị trường toàn cầu.

Ông Russell Headlee đánh giá cao tầm nhìn và tham vọng của Việt Nam trong phát triển AI; đồng thời nhấn mạnh Việt Nam đang từng bước khẳng định vai trò quốc gia tiên phong trong khu vực khi sớm xây dựng và ban hành Luật AI.

Trước đó, trong khuôn khổ Hội nghị Bộ trưởng Số ASEAN lần thứ 6, phái đoàn Hoa Kỳ với 18 doanh nghiệp công nghệ hoạt động trong lĩnh vực AI và hạ tầng viễn thông như Google, Meta, Amazon Web Services… đã bày tỏ sự quan tâm mạnh mẽ tới thị trường Việt Nam, coi đây là điểm đến tiềm năng để xây dựng hạ tầng, phát triển dịch vụ và mở rộng hoạt động kinh doanh trong thời gian tới.

Cùng với chuyến xuất hành đầu năm của các doanh nghiệp Hoa Kỳ, hàng loạt dự án AI cũng được khởi động tại Việt Nam. Mới đây, Create Capital Vietnam, Haimaker.ai và liên doanh Vietnam DataGen công bố dự án trung tâm dữ liệu AI công suất 100 MW, tổng vốn 1 tỷ USD, được triển khai tại Khu Công nghệ cao Đà Nẵng; Meiko Electronics (Nhật Bản) công bố kế hoạch đầu tư 40 tỷ yên (tương đương 255 triệu USD) xây dựng nhà máy tại Hà Nội để sản xuất bo mạch in (PCB) tích hợp AI tạo sinh; Tập đoàn Dassault Systèmes khai trương Trung tâm R&D và Trung tâm Xuất sắc về AI và Bản sao số tại Hà Nội…

Năm 2026 cũng là năm hàng loạt dự án đầu tư cho AI được triển khai tại Việt Nam như: liên doanh AIC, KBC, VietinBank đầu tư xây dựng tổ hợp Data Center ứng dụng AI Campus với tổng vốn gần 2 tỷ USD tại TP.HCM; nhóm nhà đầu tư gồm G42 (UAE), Microsoft (Mỹ), FPT, VinaCapital và Việt Thái đầu tư khoảng 2 tỷ USD xây dựng “Nhà máy AI” (AI Factory), cung cấp giải pháp AI và hạ tầng đám mây tiên tiến cho khu vực châu Á và toàn cầu; liên doanh ST Telemedia Global Data Centres - VNG đưa hai trung tâm dữ liệu ứng dụng AI tại TP.HCM (STT VNG Ho Chi Minh City 1 và 2) đi vào hoạt động trong nửa đầu năm 2026; IPTP Networks đầu tư 200 triệu USD xây dựng Data Center AI tại Khu công nghệ cao Đà Nẵng…

Cạnh tranh với các nước trong khu vực

Báo cáo Artificial Intelligence in Southeast Asia của Source of Asia mới đây đánh giá Việt Nam đang nổi lên với vai trò khác biệt và mang tính chiến lược: trung tâm nhân lực và R&D AI có chi phí cạnh tranh của khu vực. Theo đó, nếu Singapore được xem là “bộ não” về chính sách và dòng vốn, Malaysia là “trái tim” hạ tầng với các trung tâm dữ liệu và năng lực tính toán, thì Việt Nam đang dần định vị mình như nguồn cung nhân lực và năng lực nghiên cứu AI quy mô lớn. Báo cáo xếp Việt Nam vào nhóm “Developing AI Talent Powerhouse” - những nền kinh tế đang tăng tốc mạnh trong đào tạo và thu hút nhân tài công nghệ.

Lợi thế cốt lõi của Việt Nam không nằm ở quy mô thị trường hay sức mạnh tài chính, mà ở con người. Với hơn 500.000 kỹ sư và nhân lực công nghệ thông tin, Việt Nam sở hữu một trong những lực lượng lao động công nghệ lớn nhất Đông Nam Á. Cùng với đó, số lượng start-up AI đã tăng từ khoảng 60 vào năm 2021 lên 278 vào năm 2024 - mức tăng gấp hơn 4 lần chỉ trong ba năm. Con số này cho thấy một hệ sinh thái đang chuyển động nhanh, dù vẫn ở giai đoạn non trẻ.

Đặc biệt, báo cáo nhấn mạnh sự thay đổi trong cách các tập đoàn công nghệ toàn cầu nhìn nhận Việt Nam. Không còn chỉ là điểm đến gia công phần mềm, Việt Nam đang từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị tri thức của ngành AI. Việc Qualcomm mở trung tâm AI R&D tại Hà Nội - trung tâm AI lớn thứ ba của hãng trên toàn cầu - là minh chứng rõ nét cho xu hướng này.

Trong chuyến công tác đến Việt Nam gần đây, CEO Qualcomm Cristiano Amon cho biết: “Chúng tôi sẽ tạo AI Hub tại Việt Nam và đang trong quá trình nghiên cứu cho Qualcomm toàn cầu. Nhân tài là tài sản cốt lõi của các công ty công nghệ như Qualcomm. Chúng tôi quyết định chọn Việt Nam là một trong những trung tâm AI Hub của tập đoàn, phục vụ không chỉ thị trường trong nước mà cả khu vực”.

CEO Qualcomm cũng chia sẻ về con đường Việt Nam nên đi để làm chủ các công nghệ, đặc biệt là công nghệ mới nổi. Ông khuyến nghị Việt Nam nên tận dụng sự thay đổi do AI mang lại, khi các trung tâm dữ liệu hiện nay chủ yếu dùng để huấn luyện AI và trong thời gian tới sẽ vận hành AI.

Ông Kobayashi Yosuke, Trưởng đại diện Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản tại Việt Nam (JICA), nhận định AI đang bước qua giai đoạn thử nghiệm và dần trở thành công nghệ được triển khai ở quy mô thương mại trong nhiều lĩnh vực kinh tế. Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế quan trọng như nguồn nhân lực chất lượng, tinh thần đổi mới mạnh mẽ và nền kinh tế số tăng trưởng nhanh - những yếu tố then chốt để hình thành hệ sinh thái startup AI có khả năng tạo ra sản phẩm, dịch vụ cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Biến AI thành lợi thế cạnh tranh mới

Việt Nam đã ban hành Luật AI có hiệu lực từ ngày 1/3/2026 với nhiều điểm mới, mở đường cho AI phát triển. Việt Nam cũng đang triển khai Chiến lược phát triển AI quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045, với kỳ vọng đưa Việt Nam trở thành một trong ba trung tâm AI R&D hàng đầu Đông Nam Á vào năm 2030 và đào tạo ít nhất 50.000 kỹ sư chip và AI.

Thứ trưởng Thường trực Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, 10 luật về khoa học và công nghệ được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ năm 2026 đã đưa ra nhiều chính sách ưu đãi mạnh mẽ nhằm thu hút doanh nghiệp đầu tư R&D vào công nghệ cao tại Việt Nam. Chính phủ đã giao Bộ chủ trì ban hành Danh mục 11 công nghệ chiến lược, trong đó có AI, bán dẫn, công nghệ thông tin - truyền thông… Bộ Khoa học và Công nghệ cũng được giao chủ trì xây dựng Chiến lược phát triển AI quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

“Nguồn nhân lực kỹ sư trẻ, giỏi, cần cù và giàu khát vọng chính là lợi thế cạnh tranh lớn của Việt Nam trong thu hút đầu tư công nghệ cao”, ông Quân nhấn mạnh.

Tại Mỹ, các tập đoàn lớn như Microsoft, Google hay OpenAI tự phát triển mô hình riêng, đồng thời Chính phủ Mỹ cũng đầu tư rất mạnh vì coi AI là vũ khí chiến lược. Trong khi đó, Chính phủ Nhật Bản và Đan Mạch chi hàng chục tỷ USD cho AI; còn Trung Quốc phát triển AI theo hướng tập trung vào các mô hình nhỏ, phục vụ những bài toán cụ thể, đủ để bảo đảm chủ quyền công nghệ quốc gia.

Dẫn những ví dụ này, ông Trương Gia Bình, Chủ tịch FPT, khuyến nghị với Việt Nam, công thức phù hợp nhất là “cùng làm”. Những dữ liệu liên quan đến hành chính, pháp lý, đất đai, văn hóa, lịch sử, ngôn ngữ… không thể phụ thuộc vào nước ngoài, mà phải nằm trong nước, do Nhà nước đầu tư và quản lý để phục vụ phát triển kinh tế – xã hội. Việt Nam cần lựa chọn những mô hình tốt nhất; xu hướng hiện nay là mô hình mở, để cộng đồng cùng tham gia, thay vì để công nghệ rơi vào tay một vài chủ thể.

Trong khi đó, PGS-TS. Nguyễn Ái Việt, Viện trưởng Viện Công nghệ và Giáo dục Trí tuệ mới tạo sinh IGNITE cho rằng, Việt Nam cần thúc đẩy “ngoại giao công nghệ”, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư mạnh vào R&D, áp dụng chính sách “matching fund” (Nhà nước và doanh nghiệp cùng đầu tư), và quan trọng hơn là xây dựng hệ thống thống kê tài chính cùng cơ chế tài trợ phù hợp với chuẩn quốc tế.

“Việt Nam có lẽ không đặt trọng tâm cạnh tranh để dẫn đầu như Mỹ và Trung Quốc, nhưng chúng ta vẫn phải làm chủ công nghệ, bảo đảm hạ tầng an toàn, tập trung vào ứng dụng, nâng cao năng suất lao động và tạo ra nhiều sản phẩm có giá trị cao”, ông Việt nhấn mạnh.

GS-TS. Trần Xuân Tú, Viện trưởng Viện Công nghệ Thông tin, khuyến nghị Nhà nước tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong việc hoàn thiện khung pháp lý, phát triển hạ tầng dữ liệu và hạ tầng tính toán, đồng thời xây dựng các cơ chế hỗ trợ tài chính. Đối với doanh nghiệp, AI cần được tiếp cận như một chiến lược dài hạn gắn với quá trình chuyển đổi số, thay vì chỉ là các giải pháp kỹ thuật ngắn hạn. Đối với các trường đại học và viện nghiên cứu, AI cần được xem như một hạ tầng tri thức mới, góp phần thúc đẩy nghiên cứu liên ngành, nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực và năng lực khoa học - công nghệ quốc gia.

“Các bên cần phối hợp để sớm hình thành các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, chia sẻ hạ tầng dữ liệu và tính toán, đóng vai trò hạt nhân của hệ sinh thái AI quốc gia”, ông Tú nói.

Cơ hội của Việt Nam với AI đang rộng mở ở các mảng AI ngôn ngữ tiếng Việt và Đông Nam Á; AI cho logistics, sản xuất, nông nghiệp và fintech; cùng các ứng dụng AI trong giáo dục, dịch vụ công và doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Source of Asia khuyến nghị Việt Nam không cần và không nên chạy đua trở thành “Singapore thứ hai”. Chiến lược hợp lý là đi đúng vai trong chuỗi giá trị khu vực: tập trung vào nhân lực, R&D, AI ngôn ngữ và các ứng dụng ngành dọc. Nếu tận dụng tốt những lợi thế này, Việt Nam có thể không dẫn đầu về vốn hay hạ tầng, nhưng hoàn toàn có thể trở thành mắt xích không thể thiếu trong hệ sinh thái AI Đông Nam Á - nơi giá trị được tạo ra từ con người, tri thức và khả năng đưa AI vào đời sống thực tế.