Khi stablecoin thống trị giao dịch bất hợp pháp

Theo ghi nhận vừa công bố của Chainalysis (công ty phân tích dữ liệu blockchain, cung cấp phần mềm và dịch vụ điều tra có trụ sở tại Mỹ), năm 2025, các địa chỉ tiền điện tử bất hợp pháp trên thế giới đã nhận được ít nhất 154 tỷ USD, tăng 162% so với năm 2024. “Năm 2025 là năm kỷ lục về tội phạm tiền điện tử, vì hoạt động đã gia tăng trên hầu hết các loại bất hợp pháp”, chuyên gia Chainalysis nhận định.

Dù vậy, khối lượng bất hợp pháp nêu trên vẫn nhỏ hơn nhiều so với nền kinh tế tiền điện tử rộng lớn hơn. Theo ước tính của Chainalysis, tỷ lệ bất hợp pháp trong tổng khối lượng giao dịch tiền điện tử năm 2025 tăng so với năm 2024, nhưng vẫn dưới 1% so với nền kinh tế tiền điện tử.

Đáng nói, vài năm trở lại đây, stablecoin (tiền mã hóa neo vào tài sản ổn định) đã phát triển mạnh và ngày càng tăng trong tất cả các hoạt động tiền điện tử nhờ những lợi ích thiết thực như khả năng chuyển tiền xuyên biên giới dễ dàng, độ biến động thấp hơn và tiện ích rộng rãi hơn. Song mặt trái là, Chainalysis cho hay, năm 2025, stablecoin đã “thống trị lĩnh vực giao dịch bất hợp pháp và chiếm 84% tổng khối lượng giao dịch bất hợp pháp”.

Năm 2025, Chainalysis ghi nhận sự gia tăng đáng kể hoạt động của các quốc gia trong lĩnh vực tiền điện tử, nhưng cũng đánh dấu giai đoạn mới nhất trong quá trình trưởng thành của hệ sinh thái bất hợp pháp trên blockchain. Tội phạm tiền điện tử ngày càng chuyên nghiệp. Các tổ chức bất hợp pháp đang vận hành cơ sở hạ tầng quy mô lớn trên blockchain để giúp các mạng lưới tội phạm xuyên quốc gia mua sắm hàng hóa và dịch vụ, rửa tiền điện tử bất chính.

Trong bối cảnh đó, có cả cấp quốc gia tham gia lĩnh vực này bằng cách tận dụng nhà cung cấp dịch vụ chuyên nghiệp hóa và thiết lập hạ tầng riêng để né tránh các lệnh trừng phạt trên quy mô lớn.

“Khi các quốc gia kết nối các chuỗi cung ứng tiền điện tử bất hợp pháp - vốn ban đầu chỉ xây dựng cho tội phạm mạng và các nhóm tội phạm có tổ chức, thì các cơ quan chính phủ và các nhóm tuân thủ và an ninh hiện phải đối mặt với những rủi ro cao hơn đáng kể cả về bảo vệ người tiêu dùng và an ninh quốc gia”, các chuyên gia Chainalysis nhận định.

Các xu hướng chính của tội phạm tiền điện tử

Theo Chainalysis, xu hướng đánh cắp tiền là mối đe dọa lớn với hệ sinh thái trong năm 2025, điển hình nhất là vụ các hacker đánh cắp 2 tỷ USD. Đáng chú ý nữa là vụ Bybit hồi tháng 2/2025 trở thành vụ trộm tiền số lớn nhất trong lịch sử tiền điện tử, với gần 1,5 tỷ USD. Năm 2025 là năm gây thiệt hại nặng nề nhất cả về giá trị tiền bị đánh cắp lẫn sự tinh vi trong các chiến thuật xâm nhập và rửa tiền.

Xu hướng đáng chú ý tiếp theo của năm 2025 là sự ​​trợ lực của các “mạng lưới đen” đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc rửa tiền, buôn bán dầu bất hợp pháp và mua sắm vũ khí, hàng hóa trên chuỗi khối với tổng giá trị hơn 2 tỷ USD.

Năm 2025, Chainalysis chứng kiến ​​sự nổi lên của các mạng lưới rửa tiền như một thế lực thống trị trong hệ sinh thái bất hợp pháp trên blockchain. Các hoạt động tinh vi này đã mở rộng đáng kể xu hướng đa dạng hóa và chuyên nghiệp hóa tội phạm tiền điện tử, cung cấp nhiều dịch vụ chuyên biệt, bao gồm rửa tiền theo yêu cầu và các cơ sở hạ tầng tội phạm khác. Các mạng lưới này đã tạo ra các doanh nghiệp tội phạm cung cấp dịch vụ toàn diện, hỗ trợ mọi thứ từ gian lận và lừa đảo đến tiền thu được từ các vụ hack siêu khủng.

Bên cạnh đó, tội phạm mạng “truyền thống” vẫn tồn tại mạnh mẽ với các mã độc tống tiền, phần mềm độc hại.

Cuối cùng và đáng báo động là sự giao thoa ngày càng tăng giữa tiền điện tử và tội phạm bạo lực. Nhiều người vẫn hình dung tội phạm tiền điện tử là những kẻ xấu giấu mặt sau bàn phím, chứ không phải mối đe dọa hiện hữu trong thế giới vật chất.

Trên thực tế, theo ghi nhận của Chainalysis, các hoạt động buôn người ngày càng tận dụng tiền điện tử, đồng thời có sự gia tăng đáng lo ngại các vụ tấn công cưỡng bức bằng bạo lực, trong đó tội phạm sử dụng bạo lực để buộc nạn nhân chuyển giao tài sản, thường lên kế hoạch tấn công trùng với thời điểm giá tiền điện tử đạt đỉnh.

“Dù tỷ lệ hoạt động bất hợp pháp nhìn chung vẫn nhỏ so với việc sử dụng tiền điện tử hợp pháp, nhưng việc duy trì tính toàn vẹn và an ninh của hệ sinh thái tiền điện tử đang bị đặt cược lớn hơn bao giờ hết”, Chainalysis cảnh báo.

Việt Nam cần lấp nhiều “vùng xám”

Theo các chuyên gia, báo cáo của Chainalysis đã chỉ ra một thực trạng mà chúng ta không thể tiếp tục lơ là. Đó là năm 2025, tội phạm tiền số đã trở thành các đường dây có tổ chức, vận hành như những doanh nghiệp đen xuyên biên giới. Con số tội phạm tiền số tăng hơn 162% thực chất là hệ quả tất yếu khi dòng tiền đổ vào thị trường này quá lớn, nhưng năng lực giám sát và khung pháp lý của các quốc gia vẫn còn những khoảng trống đáng kể.

Tại Việt Nam, việc Chính phủ ban hành Nghị quyết 05/2025/NQ-CP về việc triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam ngay sau khi Quốc hội thông qua Luật Công nghiệp công nghệ số là một phản ứng kịp thời và thực tế. Thay vì chọn cách cấm đoán, chúng ta đang chuyển sang tư duy quản lý dựa trên rủi ro. Điều này được thấy rõ ở điều kiện cấp phép cho các nhà cung cấp dịch vụ tổ chức thị trường giao dịch tài sản mã hóa với số vốn tối thiểu 10.000 tỷ đồng, cùng hàng loạt yêu cầu khắt khe. Các nhà đầu tư trong nước khi giao dịch cũng được yêu cầu giao dịch tại các đơn vị được cấp phép tại Việt Nam.

Dù vậy, theo Luật sư Đào Tiến Phong, Giám đốc Hãng luật Investpush, người có 20 năm kinh nghiệm tư vấn pháp lý blockchain, fintech, M&A và là thành viên Hiệp hội Blockchain Việt Nam, điều này vẫn chưa đủ. Trên thực tế, thị trường tiền số rất đa dạng và chúng ta mới chỉ “làm trắng” được một phần nhỏ thị trường, còn rất nhiều vùng xám vẫn bỏ ngỏ. Nổi bật trong số vùng xám còn tồn tại là hoạt động OTC (giao dịch ngoài các sàn giao dịch tập trung) để trao đổi tiền mã hóa sang tiền pháp định. Thị trường này rất lớn, nhưng chúng ta chưa biết được các sàn tới đây có cân đối được thị trường này hay không

Một điểm nghẽn khác trong công tác điều tra là giá trị pháp lý của các chứng cứ trên blockchain. Để chống tội phạm hiệu quả, hệ thống pháp luật cần sớm có quy định cụ thể về dữ liệu on-chain và kết quả phân tích từ các công cụ truy vết là nguồn chứng cứ hợp pháp trong tố tụng.

Nếu cơ quan điều tra không được trang bị các căn cứ pháp lý, công cụ RegTech (các giải pháp công nghệ để phân tích dữ liệu, giám sát giao dịch, phát hiện rủi ro, tự động tạo báo cáo gửi cơ quan quản lý), để theo dõi dòng tiền theo thời gian thực và không có cơ chế phối hợp chia sẻ dữ liệu giữa công an, ngân hàng và các tổ chức quốc tế, thì chúng ta sẽ luôn đi sau tội phạm một bước.

Bên cạnh đó, các chế tài hình sự cũng cần được thiết kế lại để xử lý trực diện các hành vi đặc thù như vận hành sàn giao dịch “chui”, hay cung cấp dịch vụ trộn tiền để rửa tiền, thay vì chỉ áp dụng các tội danh về mạng máy tính như hiện nay.

Cuối cùng, vì tiền số không có biên giới, nên Việt Nam cần nội luật hóa các tiêu chuẩn của Lực lượng Đặc nhiệm tài chính quốc tế (FATF) về chống rửa tiền và tài trợ khủng bố..., để mọi người đều hiểu và tăng cường tương trợ tư pháp quốc tế. Chỉ khi có một khung pháp lý biết “đọc” công nghệ và có khả năng kết nối toàn cầu, chúng ta mới có thể vừa dẹp bỏ được tội phạm, vừa tạo không gian an toàn cho các doanh nghiệp blockchain chân chính phát triển.