Hòa giải không chỉ giải quyết tranh chấp, mà còn giữ không gian đối thoại và hợp tác

Hòa giải thương mại không còn chỉ là cơ chế “bổ sung”, mà đang dần trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược quản trị tranh chấp hiện đại.

Trong bối cảnh chi phí tranh chấp gia tăng và doanh nghiệp ngày càng chú trọng quản trị rủi ro tổng thể, hòa giải thương mại không còn chỉ là cơ chế “bổ sung”, mà đang dần trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược quản trị tranh chấp hiện đại. Bà Nguyễn Thị Mai, Giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) thuộc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) đặt vấn đề trong phần phát biểu khai mạc Hội thảo “Hòa giải thương mại: Góc nhìn từ các chuyên gia quốc tế và Việt Nam”, diễn ra sáng ngày 28/5.

Sự kiện nằm trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026, do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam phối hợp với Hội Luật gia Việt Nam và Trung tâm Hòa giải Việt Nam tổ chức.

Theo bà Mai, hòa giải không chỉ giúp giải quyết tranh chấp mà còn hỗ trợ các bên kiểm soát xung đột, duy trì quan hệ hợp tác và tạo không gian đối thoại trong những thời điểm khó khăn. Trong nhiều trường hợp, giải pháp được các bên tự nguyện đồng thuận có thể mang lại hiệu quả bền vững hơn cả một phán quyết.

Đây cũng là vấn đề mà ông Lê Văn Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Bổ trợ Tư pháp, Bộ Tư pháp đặt ra, nhất là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các tranh chấp trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng, năng lượng, công nghệ hay đầu tư xuyên biên giới đang gia tăng cả về quy mô và mức độ phức tạp, kéo theo yêu cầu cao hơn đối với các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án.

Theo ông Tuấn, hòa giải thương mại ngày càng được chú trọng bởi những ưu điểm như tiết kiệm chi phí, rút ngắn thời gian xử lý, bảo mật thông tin và duy trì quan hệ hợp tác kinh doanh lâu dài. Đây cũng là định hướng đã được đặt ra từ Nghị quyết 49-NQ/TW và tiếp tục được khẳng định trong Nghị quyết 27-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật.

Nghiên cứu xây dựng Luật Hòa giải thương mại trong giai đoạn 2027-2028

Sau gần 10 năm triển khai Nghị định 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại, Việt Nam hiện có 16 trung tâm hòa giải độc lập, 8 trung tâm trọng tài có chức năng hòa giải với hơn 500 hòa giải viên thương mại đăng ký hoạt động, tập trung chủ yếu tại Hà Nội và TP.HCM.

Ông Tuấn đánh giá, số lượng vụ việc hòa giải thương mại tại Việt Nam đang có xu hướng tăng dần qua từng năm, đặc biệt sau giai đoạn dịch Covid-19, khi nhiều trung tâm bắt đầu triển khai mô hình hòa giải trực tuyến. Riêng năm 2025, các tổ chức hòa giải thương mại đã tiếp nhận hơn 100 vụ việc.

Tuy nhiên, hoạt động hòa giải thương mại vẫn còn nhiều hạn chế như nhận thức của doanh nghiệp chưa cao, số lượng hòa giải viên có kinh nghiệm quốc tế và khả năng ngoại ngữ còn ít, cơ sở vật chất và năng lực vận hành của nhiều trung tâm chưa đáp ứng yêu cầu.

“Khung pháp lý hiện nay mới dừng ở cấp nghị định, chưa tạo được cơ chế đủ mạnh để nâng cao hiệu quả và tính ràng buộc của hòa giải thương mại”, ông Tuấn nhận định.

Ví dụ như quy định pháp luật về hòa giải hiện nay mới thiết lập phương thức giải quyết theo tự nguyện chứ không có thiết chế khác như trọng tài hoặc tòa án. Do đó, nếu một trong các bên không tự nguyện thì sẽ phải "đưa nhau ra tòa hoặc trọng tài". 

Ngoài ra, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, một số quốc gia có quy định về hỗ trợ cho hoạt động của tòa án và các cơ quan tư pháp cũng như hòa giải thương mại, như hỗ trợ về thuế, thể chế, có cả tòa án, thẩm phán chuyên trách về hòa giải.

"Chúng ta chưa có cơ chế này", ông Tuấn cho biết thêm.

Theo đại diện Bộ Tư pháp, cơ quan này đang tổng kết 10 năm thực hiện Nghị định 22/2017/NĐ-CP để đề xuất sửa đổi, đồng thời nghiên cứu xây dựng Luật Hòa giải thương mại trong giai đoạn 2027-2028.

“Chúng ta cũng nên nghiên cứu khả năng gia nhập Công ước Singapore về hòa giải thương mại nhằm tạo khung pháp lý lành mạnh đồng bộ thống nhất trong nước và quốc tế về hòa giải thương mại”, ông Tuấn đặt vấn đề. Hơn thế, việc này cũng giúp cho doanh nghiệp Việt Nam nâng cao vị thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế, giúp hệ thống pháp luật về hòa giải trọng tài của Việt Nam tương thích chuẩn mực thế giới, từ đó tạo môi trường đầu tư đa dạng, lành mạnh hơn.

Khi đó, ông Tuấn khẳng định, hoạt động trọng tài và hòa giải thương mại tại Việt Nam ngày càng gần hơn với các nước trong khu vực và trên thế giới.