Thời sự Đầu tư
Hoàn thiện thể chế, mở đường cho thị trường kinh tế bạc
Tú Ân - 16/11/2026 14:41
Già hóa dân số đang mở ra một thị trường đầy tiềm năng, nhưng để biến thách thức nhân khẩu học thành động lực tăng trưởng mới, Việt Nam cần sớm hoàn thiện thể chế, mở đường cho thị trường kinh tế bạc.

Chủ động kiến tạo hệ sinh thái kinh tế bạc

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ tư duy ứng phó sang chủ động thích ứng và khai thác những cơ hội phát triển mới. Tuy nhiên, theo đánh giá của nhiều chuyên gia và nhà quản lý, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là hệ thống chính sách còn phân tán, thiếu cơ chế liên kết và chưa tạo được động lực đủ mạnh để doanh nghiệp tham gia đầu tư vào lĩnh vực này.

Tại Hội nghị đối thoại chính sách phát triển hệ sinh thái kinh tế bạc ngày 16/11, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh, cần tiếp cận vấn đề già hóa dân số theo hướng xây dựng một hệ sinh thái toàn diện, thay vì chỉ tập trung vào y tế và chăm sóc sức khỏe.

Theo Bộ trưởng, Đề án phát triển kinh tế bạc cần tập trung vào các nhóm chính sách an sinh xã hội toàn diện; phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi; phát triển sản phẩm, dịch vụ, công nghệ phục vụ người cao tuổi; tạo việc làm, thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng môi trường sống an toàn và phát huy vai trò chủ động của người cao tuổi trong phát triển kinh tế - xã hội.

Đáng chú ý, Bộ Y tế dự kiến sau khi Đề án được Bộ Chính trị thông qua sẽ đẩy nhanh việc sửa đổi Luật Người cao tuổi, dự kiến trình Chính phủ báo cáo Quốc hội vào cuối năm 2027 hoặc đầu năm 2028, nhằm thể chế hóa những chính sách mới về kinh tế bạc.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết, sau Hội nghị, Chính phủ sẽ tập trung vào 3 nhóm nhiệm vụ trọng tâm - Ảnh: chinhphu.vn

Theo bà Pauline Tamesis, Điều phối viên Thường trú Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, việc sửa đổi Luật Người cao tuổi năm 2009 có ý nghĩa then chốt, cần chính thức thể chế hóa các nguyên tắc về phẩm giá, quyền tự chủ và không phân biệt đối xử. Đặc biệt, người cao tuổi phải được tham gia vào quá trình thiết kế sản phẩm, dịch vụ dành cho chính mình, thay vì chỉ được nhìn nhận như một phân khúc thị trường thương mại.

Bà cũng đề xuất mở rộng độ bao phủ bảo hiểm xã hội đối với lao động khu vực phi chính thức và lao động nông thôn; đa dạng hóa các sản phẩm hưu trí tự nguyện cho nhóm chuẩn bị nghỉ hưu từ 45 đến 59 tuổi. Đây là những giải pháp quan trọng nhằm tăng cường khả năng bảo vệ tài chính cho người dân khi bước vào tuổi già, đồng thời giảm áp lực đối với hệ thống an sinh xã hội.

Ở góc độ hoàn thiện tư duy chính sách, GS.TS. Tạ Ngọc Tấn, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương, cho rằng cần chuyển từ chính sách ứng phó với già hóa sang chủ động kiến tạo hệ sinh thái kinh tế bạc.

Ông nhấn mạnh: "Đã đến lúc phải xây dựng cho bằng được một khung chính sách quốc gia về phát triển kinh tế bạc", trong đó xác định rõ mục tiêu, lĩnh vực ưu tiên, trách nhiệm của các chủ thể và cơ chế phối hợp.

Theo GS.TS. Tạ Ngọc Tấn, thể chế kinh tế bạc không thể được xây dựng như một lĩnh vực độc lập, tách rời nền kinh tế, mà phải gắn kết với thể chế phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Hệ sinh thái này cần có sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, thị trường, xã hội, gia đình và chính người cao tuổi.

Tháo gỡ điểm nghẽn đất đai, vốn, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư

Một trong những vấn đề được cộng đồng doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là cơ chế tiếp cận đất đai, tín dụng và các chính sách ưu đãi đầu tư đối với lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi.

Bộ trưởng Đào Hồng Lan chỉ ra rằng, mặc dù Nghị quyết số 72-NQ/TW đã đề cập ưu tiên đất sạch cho phát triển y tế, trong đó có hệ thống dưỡng lão, nhưng trên thực tế, doanh nghiệp vẫn gặp nhiều khó khăn trong chuyển đổi mục đích sử dụng đất, tiếp cận quỹ đất sạch và thực hiện các thủ tục giải phóng mặt bằng.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này hiện chưa có cơ chế ưu đãi riêng về vốn vay. Đây là những rào cản cần được tháo gỡ nếu muốn thu hút khu vực tư nhân tham gia phát triển thị trường.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Thanh Việt, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Intracom, kiến nghị cần coi cơ sở chăm sóc người cao tuổi là hạ tầng an sinh thiết yếu, thay vì chỉ nhìn nhận đơn thuần như một dự án bất động sản hoặc hoạt động kinh doanh thông thường.

Theo ông, Nhà nước cần có chính sách dành quỹ đất phù hợp cho các cơ sở dưỡng lão; ưu đãi tiền thuê đất, thuế và tín dụng dài hạn; đồng thời đơn giản hóa thủ tục đầu tư, cấp phép và vận hành. Cùng với đó, cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn chất lượng và cơ chế kiểm định minh bạch để bảo đảm quyền lợi của người sử dụng dịch vụ.

Ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM, cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế huy động nguồn lực tư nhân thông qua hợp tác công tư, đặt hàng dịch vụ và sử dụng tài sản công phục vụ chăm sóc người cao tuổi theo phạm vi, thời hạn và tiêu chí đánh giá rõ ràng.

Đặc biệt, cần nghiên cứu cơ chế tài chính bền vững, thí điểm bảo hiểm hoặc quỹ chăm sóc dài hạn, đồng thời xem xét mở rộng phạm vi chi trả bảo hiểm y tế đối với các dịch vụ chăm sóc y tế tại nhà, phục hồi chức năng khi đáp ứng điều kiện chuyên môn và khả năng cân đối quỹ.

Đây cũng là hướng đi được GS.TS. Phạm Văn Lình, Hiệu trưởng Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng, đề xuất. Theo ông, Việt Nam cần sớm xây dựng lộ trình tài chính cho chăm sóc dài hạn, có thể bắt đầu bằng thí điểm bảo hiểm chăm sóc dài hạn tại những địa phương có tỷ lệ già hóa dân số cao.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản, Đức, Hàn Quốc và Trung Quốc cho thấy, cơ chế bảo hiểm chăm sóc dài hạn là nền tảng quan trọng để thị trường dịch vụ phát triển, giúp người cao tuổi có thêm nguồn lực lựa chọn hình thức chăm sóc phù hợp tại nhà hoặc tại các cơ sở chuyên nghiệp.

Các đồng chí lãnh đạo chụp ảnh cùng các đại biểu dự Hội nghị - Ảnh: chinhphu.vn

Phát triển dịch vụ chăm sóc đa tầng, giải bài toán thiếu nhân lực

Cùng với cơ chế tài chính, phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc người cao tuổi chuyên nghiệp được xác định là một trong những trụ cột quan trọng của kinh tế bạc.

Thực tế, mạng lưới chăm sóc hiện nay còn thiếu và chưa đồng bộ. Dịch vụ chăm sóc tại nhà, phục hồi chức năng, điều dưỡng cộng đồng và chăm sóc dài hạn chưa phát triển tương xứng với nhu cầu.

GS.TS. Phạm Văn Lình đề xuất xây dựng chuỗi chăm sóc liên tục, kết nối bệnh viện, y tế cơ sở, gia đình và cộng đồng, với sáu lĩnh vực trọng tâm gồm quản lý bệnh mạn tính, phục hồi chức năng, điều dưỡng tại nhà và cộng đồng, phát triển cơ sở dưỡng lão, chăm sóc dài hạn và chăm sóc giảm nhẹ.

Đặc biệt, ông kiến nghị chính thức hóa hoạt động điều dưỡng tại nhà thông qua xây dựng danh mục kỹ thuật, chuẩn năng lực và cơ chế thanh toán kết nối với hệ thống y tế cơ sở. Đồng thời, cần phát triển phục hồi chức năng ở tất cả các tuyến, đa dạng hóa mô hình dưỡng lão và đưa chăm sóc giảm nhẹ trở thành hoạt động thường quy.

Từ góc nhìn thực tiễn y tế, đại diện Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh đề xuất xây dựng mô hình quản lý sức khỏe người cao tuổi theo năm cấp độ, căn cứ vào khả năng tự chăm sóc và mức độ phụ thuộc của từng người.

Theo đó, dịch vụ được thiết kế từ chăm sóc sức khỏe dự phòng tại nhà, hỗ trợ tại cộng đồng, điều dưỡng tại nhà, chăm sóc bán trú, lưu trú dài hạn đến điều trị chuyên sâu tại bệnh viện lão khoa. Cách tiếp cận này giúp người cao tuổi được tiếp cận dịch vụ phù hợp với tình trạng sức khỏe, tránh tình trạng chỉ tập trung điều trị khi bệnh đã trở nặng.

Để mô hình vận hành hiệu quả, đại diện bệnh viện kiến nghị Nhà nước có chính sách hỗ trợ bảo hiểm y tế đối với phục hồi chức năng, thuốc dự phòng bệnh mạn tính và các dịch vụ chăm sóc phù hợp; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp về quỹ đất, vốn vay ưu đãi và điều kiện phát triển công nghệ.

Một vấn đề khác không thể bỏ qua là nhân lực. Theo ông Phạm Văn Lình, điều dưỡng và phục hồi chức năng là những mắt xích xuyên suốt trong toàn bộ chuỗi chăm sóc, nhưng nguồn nhân lực chuyên sâu hiện vẫn thiếu.

Ông Nguyễn Thanh Việt đề xuất có chính sách học bổng, tín dụng ưu đãi cho sinh viên theo học các ngành điều dưỡng, lão khoa, phục hồi chức năng và chăm sóc người cao tuổi. Đồng thời, cần thúc đẩy mô hình liên kết viện - trường - cơ sở dưỡng lão, tạo điều kiện để sinh viên được thực hành tại các cơ sở y tế và dưỡng lão, qua đó gắn đào tạo với nhu cầu thực tế của thị trường.

Biến người cao tuổi thành nguồn lực, không chỉ là đối tượng thụ hưởng

Một hướng tiếp cận quan trọng khác là tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh và đóng góp tri thức, kinh nghiệm cho xã hội.

Theo bà Pauline Tamesis, Việt Nam hiện có khoảng 9 triệu người cao tuổi vẫn tham gia hoạt động kinh tế, trong đó khoảng 400.000 người đang làm chủ doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh. ADB ước tính khai thác lợi tức bạc có thể đóng góp tới 1,1% GDP, tương đương hơn 5,6 tỷ USD theo quy mô nền kinh tế năm 2025.

Tại Hà Nội, Chủ tịch UBND thành phố Vũ Đại Thắng cho biết gần 30% người cao tuổi có nhu cầu tiếp tục làm việc. Thành phố đã tổ chức các phiên giao dịch việc làm, tạo cơ hội để người cao tuổi tái hòa nhập thị trường lao động, tham gia sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học, giảng dạy, tư vấn và truyền nghề tại các làng nghề.

Tuy nhiên, theo ông Thắng, thị trường việc làm vẫn chưa thực sự mở cửa đối với lao động cao tuổi. Vì vậy, cần có chính sách đào tạo nhân lực, phát triển các hình thức việc làm phù hợp và khuyến khích doanh nghiệp tuyển dụng người lao động cao tuổi.

Ông Nguyễn Thanh Việt còn đề xuất phát triển mô hình "Đại học tuổi thứ ba", nơi người cao tuổi tiếp tục học tập, chia sẻ kinh nghiệm, truyền nghề và tham gia cố vấn cho thế hệ trẻ. Đây không chỉ là giải pháp phát huy nguồn lực tri thức mà còn góp phần tăng cường kết nối giữa các thế hệ.

Ở góc độ ứng dụng công nghệ và kết nối cộng đồng, ông Hà Văn An, Chủ tịch HĐQT GreenMap, Công ty cổ phần A&B Eco Green, đề xuất xây dựng ba mô hình cụ thể gồm "Hồ sơ Bạc", "Nhà Hạnh phúc" và "Việc làm Bạc".

Trong đó, Hồ sơ Bạc ghi nhận nghề nghiệp, kinh nghiệm, kỹ năng, nhu cầu và nguyện vọng của người cao tuổi để kết nối với cơ hội phù hợp. Nhà Hạnh phúc tận dụng nhà văn hóa và cơ sở vật chất sẵn có để tổ chức sinh hoạt cộng đồng, hướng dẫn kỹ năng số và kết nối dịch vụ chăm sóc. Việc làm Bạc kết nối nghệ nhân, giáo viên, kỹ sư và người có kinh nghiệm sau nghỉ hưu với doanh nghiệp, hợp tác xã, trường học để truyền nghề, cố vấn và tạo sinh kế.

Ông An cũng kiến nghị thí điểm mô hình Nhà Hạnh phúc bốn cấp trong 12 tháng tại ba địa bàn; xây dựng tiêu chuẩn, tín dụng ưu đãi và cơ chế đặt hàng đối với các thiết bị hỗ trợ người cao tuổi sống an toàn tại nhà như nút bấm khẩn cấp, thiết bị cảnh báo té ngã, hộp nhắc uống thuốc và trợ lý giọng nói.

Cần cơ chế điều phối liên ngành, triển khai bằng kết quả cụ thể

Để những đề xuất không dừng lại ở chủ trương, các đại biểu đều nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế điều phối liên ngành, xác định rõ trách nhiệm và lộ trình thực hiện.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết Chính phủ sẽ tập trung 3 nhóm nhiệm vụ: hoàn thiện thể chế, chính sách và nguồn lực; phát triển tài chính, đầu tư, hạ tầng, thị trường và công nghệ; tổ chức triển khai đồng bộ tại các bộ, ngành và địa phương.

Đáng chú ý, Chính phủ dự kiến lựa chọn năm địa phương gồm Hà Nội, Thái Nguyên, Đà Nẵng, TP.HCM và An Giang làm điểm xây dựng các mô hình kinh tế bạc phù hợp với đặc thù vùng miền, đô thị và nông thôn. Sau hai năm triển khai, các mô hình sẽ được tổng kết, đánh giá, hoàn thiện chính sách và xem xét nhân rộng trên phạm vi cả nước.

Phó Thủ tướng cũng giao các bộ, ngành đưa nhiệm vụ phát triển kinh tế bạc vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027 và những năm tiếp theo. Trong đó, Bộ Tài chính nghiên cứu cơ chế tài chính, thuế, đầu tư, xã hội hóa và hợp tác công tư; Ngân hàng Nhà nước nghiên cứu sản phẩm tín dụng phù hợp; Bộ Xây dựng hoàn thiện tiêu chuẩn nhà ở, công trình thân thiện với người cao tuổi; Bộ Khoa học và Công nghệ thúc đẩy ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số.

Bộ Y tế được giao đẩy nhanh xây dựng dự án Luật Người cao tuổi sửa đổi, hướng tới hoàn thành vào quý II/2028; đồng thời xây dựng đề án phát triển đội ngũ nhân lực chăm sóc người cao tuổi.

Có thể thấy, phát triển kinh tế bạc không đơn thuần là mở rộng thị trường dịch vụ dành cho người cao tuổi, mà còn là quá trình tái cấu trúc một số lĩnh vực kinh tế, an sinh và thị trường lao động trước sự thay đổi của cơ cấu dân số.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh, thước đo thành công không chỉ nằm ở số lượng cơ sở dưỡng lão hay quy mô thị trường, mà phải là sự cải thiện thực chất về sức khỏe, chất lượng cuộc sống, khả năng tự chủ và sự đóng góp của người cao tuổi. Khi thể chế được khơi thông, doanh nghiệp được tạo điều kiện đầu tư và người cao tuổi thực sự trở thành chủ thể của hệ sinh thái, kinh tế bạc sẽ có cơ hội trở thành một động lực tăng trưởng mới, góp phần thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Tin liên quan
Tin khác