Một công văn trả lời và sự hào hứng hiếm thấy

“Bộ Xây dựng vừa có văn bản, nói sẽ tiếp thu, điều chỉnh và làm rõ các kiến nghị của doanh nghiệp về thủ tục xây dựng, giao thông”.

Bà Phạm Thị Ngọc Thủy, Giám đốc Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), gần như lập tức chuyển tiếp thông tin tới các doanh nghiệp và nhóm nhà báo theo dõi môi trường kinh doanh ngay sau khi nhận được văn bản phản hồi.

Sự hào hứng của bà Thủy không chỉ bởi thời gian phản hồi khá nhanh, mà chính là nội dung "rất khác thông lệ". Trong công văn gửi doanh nghiệp, cơ quan này đã liệt kê từng ý kiến với câu trả lời cụ thể, giải thích rõ nội dung nào đồng thuận, nội dung nào chưa đồng thuận, nội dung nào cần thêm thời gian hoàn thiện, phương án hoàn thiện, những cơ quan sẽ phối hợp...

“Đây là cơ quan đầu tiên phản hồi ý kiến của chúng tôi, rất chi tiết, chứ không kiểu 'đã, đang và sẽ làm' như xưa", bà Thủy chia sẻ.

Vài tuần trước đó, Ban IV đã gửi tới Chính phủ và các bộ, ngành danh mục kiến nghị dài tới 35 trang, phân loại các nhóm ý kiến được tổng hợp từ cộng đồng doanh nghiệp về cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính và xử lý các điểm nghẽn trong thực thi. Đó là giai đoạn cao điểm Chính phủ thực hiện các chỉ tiêu về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh và phân cấp, phân quyền theo Kết luận 18-KL/TW và  thực hiện Nghị quyết 206/2025/QH15 về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật. Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng liên tục yêu cầu các bộ, ngành trình phương án cắt giảm, nguyên tắc là giảm tối đa chi phí tuân thủ.

Tuy nhiên, khi đó, cộng đồng kinh doanh thực sự lo lắng. Cơ chế cho phép Chính phủ “vượt rào” luật định để xử lý ngay các vướng mắc cấp bách, thay vì chờ Quốc hội sửa từng luật một, chắc chắn sẽ tác động rất lớn, ngay lập tức tới môi trường kinh doanh. Nhưng với thủ tục rút gọn đang được áp dụng để đảm bảo tiến độ, cơ hội doanh nghiệp được tham gia trực tiếp vào từng phương án của các bộ, ngành không nhiều.

Chính vì vậy, việc cơ quan quản lý chủ động giải trình và phản hồi cụ thể từng kiến nghị cho thấy cách tiếp cận điều hành đang thay đổi theo hướng cởi mở và thực chất hơn. Đặc biệt, trong văn bản phản hồi ý kiến của Ban IV, Bộ Xây dựng nhấn mạnh nguyên tắc không can thiệp sâu vào hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, đồng thời định hướng hoàn thiện hệ thống thủ tục theo hướng mỗi dự án chỉ thực hiện một thủ tục hành chính xuyên suốt từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư tới khởi công.

“Chúng tôi tin rằng, những thay đổi này sẽ là xuyên suốt trong hoạt động quản lý nhà nước, chứ không phải chỉ ở thời điểm này, do những áp lực hiện tại”, bà Thủy trao đổi.

Những thay đổi khó nhất nằm sau ngày 1/7

Sự chú ý dành cho phản hồi của một cơ quan quản lý nhà nước cũng như sự kỳ vọng về thay đổi mang tính xuyên suốt không phải ngẫu nhiên. Từ ngày 1/7/2026, Nghị quyết 66.17 về cắt giảm điều kiện kinh doanh bắt đầu có hiệu lực. Danh mục Ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện được cắt giảm đáng kể, từ 198 xuống còn 142.

Nhưng thách thức lớn nhất không nằm ở việc đưa một ngành nghề ra khỏi danh mục quản lý.

Nghị quyết 66.17 chỉ có hiệu lực tới hết tháng 2/2027, đòi hỏi sửa đổi hàng loạt văn bản, từ thông tư, nghị định đến luật, trong rất nhiều ngành, lĩnh vực. Đáng nói là cơ chế đặc thù cho phép nghị quyết này điều chỉnh trực tiếp Danh mục Ngành nghề kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư, song nếu việc sửa đổi các văn bản liên quan không thực hiện đúng hạn, các ngành nghề, điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính được công bố cắt bỏ sẽ trở lại.

Có thể hình dung, quy mô và số lượng công việc trên tương đương một cuộc cải cách hành chính toàn diện, nhưng phải hoàn thành trong khoảng thời gian ngắn hơn nhiều so với quy trình sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật thông thường. Điều khó hơn nữa là công cuộc này gắn với yêu cầu xây dựng được cơ chế mới thay thế phù hợp với yêu cầu quản lý nhà nước, nhưng đảm bảo sát với thực tiễn kinh doanh, xu thế phát triển của thị trường...

Cũng phải nhấn mạnh, năm 2025 được cộng đồng doanh nghiệp ghi nhận là năm Chính phủ thúc đẩy rất mạnh mẽ cải cách thủ tục hành chính, tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc cho doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Bộ nghị quyết của Chính phủ ban hành theo tinh thần của Nghị quyết 206/2025/QH15 là minh chứng. Tuy vậy, trong quá trình soạn thảo các chính sách, sự giằng co giữa “tháo gỡ” và “quản lý”, tâm lý dè dặt khi cởi bỏ cơ chế tồn tại lâu nay vẫn khá đậm nét.

Tình huống “ra rồi xuất hiện trở lại” của lĩnh vực xuất khẩu gạo trong Danh mục Ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công thương là ví dụ rõ nhất. Lý giải sau đó từ đại diện Bộ Tư pháp (cơ quan soạn thảo Nghị quyết 66.17) là do cơ quan quản lý chưa xây dựng kịp cơ chế quản lý thay thế phù hợp, nên chưa thể bỏ ngay các điều kiện kinh doanh.

Cũng có nghĩa, những điều kiện không cần thiết, không còn phù hợp, thậm chí đang can thiệp vào năng lực thương mại của doanh nghiệp, làm khó doanh nghiệp quy mô nhỏ và vừa, doanh nghiệp mới gia nhập thị trường… sẽ vẫn tồn tại trong tư thế... đợi để được thay đổi.

Không gian của những bài viết từ thực tiễn

Chính thời điểm này, những tiếng nói từ thực tiễn đặc biệt quan trọng. Nhất là khi những khó khăn, vướng mắc hay điểm nghẽn của môi trường kinh doanh chỉ thực sự bộc lộ khi có những hồ sơ bị ách lại, có những dự án bị chậm tiến độ, có những lô hàng chưa thể thông quan hay những cơ hội kinh doanh bị bỏ lỡ...

Trong báo cáo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phục vụ cuộc làm việc với Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội giữa tháng 6 vừa rồi, những khó khăn trên một lần nữa được nhắc tới. Đằng sau những con số thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh được cắt giảm, đơn giản hóa đầy ấn tượng, vẫn còn tới 51,4% trong số 879 phản ánh thu nhận đầu năm 2026 liên quan đến quy định chưa rõ ràng, không khả thi; 36,7% quy định làm tăng chi phí tuân thủ và 11,8% về mâu thuẫn, chồng chéo.

“Vẫn còn khoảng cách giữa văn bản và thực tiễn, khi 25% doanh nghiệp phản ánh quy trình không đúng như niêm yết, trên 33% doanh nghiệp cho biết thời gian bị kéo dài, trên 38% doanh nghiệp vẫn phải chi trả chi phí không chính thức và 24% doanh nghiệp buộc phải hủy bỏ hoặc trì hoãn kế hoạch kinh doanh. Việc vận hành Chính phủ số còn nhiều thách thức về thực hiện thủ tục điện tử chưa triệt để, liên  thông dữ liệu chưa toàn diện, hạ tầng chưa bảo đảm và năng lực, trách nhiệm của cán bộ thực thi còn hạn chế”, ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký VCCI chia sẻ thông tin từ cuộc khảo sát vừa thực hiện đầu năm 2026.

Cùng với đó, đại diện VCCI nhắc tới những kiến nghị mà các doanh nghiệp, hiệp hội doanh nghiệp gửi tới VCCI, để qua đó gửi cơ quan của Quốc hội, như đặt trọng tâm vào chất lượng thay vì "đếm số" cải cách, bổ sung các chỉ số phản ánh trải nghiệm thực tế và cơ chế đánh giá độc lập; chuyển mạnh từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" trên nền dữ liệu số; tăng tính thống nhất và khả năng dự báo của môi trường chính sách; tập trung chỉnh đốn khâu thực thi từ Trung ương đến địa phương, nhất ở bộ phận một cửa, kèm cơ chế phản ánh, giám sát và xử lý vi phạm minh bạch. Đặc biệt, các doanh nghiệp  trông đợi vào việc làm thực chất cơ chế tham vấn, coi doanh nghiệp là đối tác chính sách.

Nhiều năm qua, không ít thay đổi trong lĩnh vực kiểm tra chuyên ngành bắt đầu từ những phản ánh rất cụ thể của doanh nghiệp trên mặt báo, từ những câu hỏi tại sao cần tới 3 bộ quản lý một sản phẩm hay có thực hay không một chiếc bánh sô cô la “cõng” tới 13 giấy phép…

Nhưng cùng với cuộc cải cách thể chế lớn nhất trong nhiều năm qua, những câu hỏi mới đang xuất hiện. Làm thế nào để tiếng nói của doanh nghiệp đến được với cơ quan soạn thảo khi quy trình xây dựng văn bản được rút ngắn? Làm thế nào để những điều kiện kinh doanh đã được cắt bỏ không quay trở lại dưới hình thức khác? Vì sao có những sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn của các thị trường khó tính nhất thế giới nhưng vẫn gặp rào cản ngay trên sân nhà?

Và trong hành trình đó, những bài báo kiên trì theo đuổi các câu chuyện từ thực tiễn sẽ tiếp tục góp phần tạo ra thay đổi trong chính sách và cả cách thức thực thi.