Vì sao dự án tiết kiệm năng lượng vẫn “kén vốn”?

Trong bối cảnh tăng trưởng xanh đã trở thành định hướng phát triển của nhiều nền kinh tế, đầu tư tiết kiệm năng lượng không còn là câu chuyện riêng của các doanh nghiệp tiên phong, mà đang dần trở thành yêu cầu tất yếu đối với cộng đồng doanh nghiệp sản xuất. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, không phải dự án tiết kiệm năng lượng nào cũng dễ dàng tiếp cận nguồn vốn tín dụng.

Không phải doanh nghiệp thiếu nhu cầu đầu tư, cũng không phải ngân hàng thiếu nguồn vốn. Từ thực tế thẩm định, điểm nghẽn chủ yếu nằm ở đặc thù của dự án và khả năng lượng hóa hiệu quả đầu tư, khiến việc đánh giá hiệu quả tài chính và khả năng trả nợ phức tạp hơn so với các khoản đầu tư truyền thống.

Đặc thù lớn nhất nằm ở dòng tiền của dự án. Khác với những khoản đầu tư tạo ra doanh thu mới ngay sau khi đi vào hoạt động, giá trị kinh tế của dự án tiết kiệm năng lượng chủ yếu được hình thành từ phần chi phí năng lượng tiết giảm trong tương lai. Vì vậy, nếu doanh nghiệp chưa có đủ số liệu tin cậy để chứng minh mức tiết kiệm và khả năng cải thiện dòng tiền, ngân hàng khó đánh giá chính xác hiệu quả đầu tư cũng như khả năng trả nợ.

Bên cạnh đó, nhiều dự án có suất đầu tư ban đầu tương đối lớn, trong khi thời gian thu hồi vốn kéo dài từ 5 đến 10 năm, thậm chí lên tới 20 năm, tùy quy mô và công nghệ. Thời gian hoàn vốn dài khiến cả doanh nghiệp và ngân hàng phải cân nhắc kỹ về hiệu quả, dòng tiền và các rủi ro có thể phát sinh trong suốt vòng đời dự án.

Một trở ngại khác đến từ chất lượng hồ sơ. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, chưa có đầy đủ báo cáo kiểm toán năng lượng, tài liệu đo lường và kiểm chứng (M&V) theo chuẩn mực phù hợp. Trong khi đó, tài sản hình thành từ một số dự án tiết kiệm năng lượng không dễ định giá hoặc chưa thực sự phù hợp với phương thức thế chấp truyền thống. Những yếu tố này khiến quá trình thẩm định kéo dài và làm gia tăng yêu cầu đánh giá rủi ro. Như vậy, bài toán khơi thông vốn cho các dự án tiết kiệm năng lượng không đơn thuần nằm ở việc bổ sung nguồn vốn, mà trước hết cần một phương pháp đánh giá phù hợp hơn với đặc thù của
loại hình dự án này.

Chuyển từ “tài sản bảo đảm” sang “hiệu quả dòng tiền”

Trước đặc thù của các dự án tiết kiệm năng lượng, BAC A BANK đang từng bước đổi mới cách tiếp cận thẩm định theo hướng toàn diện hơn, không chỉ dựa vào tài sản bảo đảm mà tập trung vào hiệu quả tài chính, hiệu quả năng lượng - môi trường và năng lực triển khai của doanh nghiệp.

Theo đó, ngân hàng xem xét khả năng giảm chi phí vận hành, thời gian hoàn vốn, tác động đến dòng tiền và khả năng trả nợ; đồng thời đánh giá mức tiết kiệm năng lượng, khả năng giảm phát thải, tính phù hợp của công nghệ cũng như chất lượng hồ sơ kỹ thuật, phương án đầu tư và năng lực tổ chức thực hiện dự án.

“Điều chúng tôi quan tâm trước hết khi xem xét tài trợ một dự án tiết kiệm năng lượng không phải là quy mô đầu tư lớn hay nhỏ, mà là mức độ hiệu quả, tính khả thi và khả năng tạo ra dòng tiền để doanh nghiệp hoàn trả vốn vay”, đại diện BAC A BANK chia sẻ.

Cùng với đổi mới phương pháp thẩm định, BAC A BANK cũng chú trọng chuẩn hóa tiêu chí xác định tín dụng xanh. Từ năm 2025, ngân hàng cập nhật hướng dẫn nội bộ để đồng bộ với khung pháp lý quốc gia, trong đó tích hợp Danh mục phân loại xanh và áp dụng thống nhất trên toàn hệ thống. Cách làm này giúp việc nhận diện, xác định các dự án xanh, trong đó có tiết kiệm năng lượng và năng lượng tái tạo, được thực hiện trên cùng một hệ quy chiếu.

Trên nền tảng đó, phạm vi tài trợ của BAC A BANK được mở rộng, không giới hạn ở các dự án quy mô lớn mà phù hợp với năng lực, nhu cầu của cả doanh nghiệp lớn lẫn doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME). Các lĩnh vực được xem xét tài trợ bao gồm trang bị thiết bị hiệu suất cao; nâng cấp hệ thống nhiệt và hơi công nghiệp; lắp đặt điện mặt trời áp mái; triển khai giải pháp quản lý năng lượng và tài nguyên. Cách tiếp cận này giúp dòng vốn xanh đến với nhiều dự án nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng hơn, đồng thời mở rộng cơ hội chuyển đổi xanh cho các doanh nghiệp sản xuất.

Bên cạnh các khoản tín dụng truyền thống, BAC A BANK đang triển khai ba mô hình tài chính gồm DPPA (hợp đồng mua bán điện trực tiếp), ESCO (công ty dịch vụ năng lượng) và tín dụng xanh ưu đãi.

Trong đó, DPPA được áp dụng cho các doanh nghiệp có khả năng chủ động phát triển nguồn năng lượng và giải pháp giảm phát thải. ESCO được khuyến nghị cho nhóm SME, giúp doanh nghiệp giảm áp lực vốn đầu tư ban đầu thông qua cơ chế tài trợ chi phí lắp đặt, vận hành, bảo trì và chia sẻ lợi ích từ phần năng lượng tiết kiệm. Với tín dụng xanh ưu đãi, điều kiện tín dụng được gắn với hiệu quả xanh của dự án theo nguyên tắc “càng xanh, lãi suất càng tốt”.

Đối với những dự án còn gặp khó khăn về tài sản bảo đảm hoặc cần nguồn vốn trung và dài hạn, cơ chế chia sẻ rủi ro được xem là một giải pháp quan trọng. BAC A BANK đang tích cực tham gia Quỹ Chia sẻ rủi ro (RSF) thuộc Dự án VSUEE. Qua đó, một phần rủi ro tín dụng được chia sẻ dưới hình thức bảo lãnh, tạo thêm “vùng đệm an toàn” cho ngân hàng và chủ đầu tư, đồng thời giảm áp lực về tài sản bảo đảm.

Ngân hàng cũng mở rộng tìm kiếm nguồn vốn trung và dài hạn từ các tổ chức quốc tế như IFC, ADB, GCF… nhằm tăng dư địa cho vay đối với các dự án xanh.

Cách tiếp cận này bước đầu cho thấy hiệu quả khi những năm gần đây, BAC A BANK đã tham gia tài trợ nhiều hạng mục chuyển đổi xanh tại doanh nghiệp, từ thu hồi nhiệt dư, điện mặt trời áp mái đến phát điện sinh khối.

Điển hình, tại Nhà máy Xi măng Tân Thắng, việc tái sử dụng nhiệt lượng cho sản xuất giúp tiết kiệm tối đa khoảng 30% lượng điện tiêu thụ hàng tháng. Tại các nhà máy thuộc Tập đoàn TH, hệ thống điện mặt trời áp mái góp phần giảm phát thải CO₂ và tiết kiệm hơn 10% chi phí sử dụng điện. Trong khi đó, tại Nhà máy Mía đường NASU, việc tận dụng bã mía và phụ phẩm để phát điện giúp
tiết kiệm khoảng 5-10% tổng lượng điện tiêu thụ.

Những con số này cho thấy, khi được thiết kế phù hợp với đặc thù hoạt động, các dự án tiết kiệm năng lượng không chỉ tạo ra giá trị môi trường, mà còn mang lại hiệu quả kinh tế có thể đo lường cho doanh nghiệp.

Đưa tiết kiệm năng lượng trở thành hướng đi tất yếu

Để dòng vốn xanh thực sự đến được với nhiều doanh nghiệp hơn, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp, tổ chức tín dụng và cơ quan quản lý.

Với doanh nghiệp, tiết kiệm năng lượng cần được nhìn nhận như một chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn, thay vì chỉ là khoản chi phí tuân thủ. Doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị dự án bài bản, lượng hóa mức tiết kiệm, hiệu quả tài chính và thời gian hoàn vốn, đồng thời trao đổi với ngân hàng ngay từ giai đoạn xây dựng phương án.

Về phía các tổ chức tín dụng, cần chuyển từ vai trò đơn thuần cung ứng vốn sang đối tác đồng hành cùng doanh nghiệp; tích hợp các tiêu chí tín dụng xanh vào hoạt động thẩm định; gắn hiệu quả xanh với những ưu đãi cụ thể và nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ.

Trong khi đó, cơ quan quản lý có vai trò hoàn thiện hành lang pháp lý và xây dựng các tiêu chí định lượng thống nhất để xác nhận dự án xanh; đồng thời mở rộng cơ chế DPPA, nhân rộng các mô hình hiệu quả, nghiên cứu chính sách ưu đãi tái cấp vốn, phát triển quỹ tiết kiệm năng lượng và hoàn thiện khung pháp lý cho mô hình ESCO tại Việt Nam.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng, nhu cầu điện gia tăng mạnh và quá trình phục hồi sản xuất đặt ra yêu cầu ngày càng cao về an ninh, hiệu quả năng lượng, tiết kiệm năng lượng không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích mà đang trở thành hướng đi tất yếu, bảo đảm sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Điều này cũng đồng nghĩa nhu cầu vốn phục vụ chuyển đổi xanh sẽ ngày càng lớn.

Với BAC A BANK, tín dụng xanh và tài trợ cho các dự án tiết kiệm năng lượng là định hướng phát triển dài hạn. Ngân hàng xác định vai trò không chỉ dừng lại ở cung ứng vốn, mà còn là đối tác tư vấn, chia sẻ kinh nghiệm và cùng doanh nghiệp xây dựng những dự án hiệu quả, khả thi, bền vững.

Khi doanh nghiệp chuẩn bị tốt dự án, hệ sinh thái hỗ trợ ngày càng hoàn thiện và các bên cùng chia sẻ mục tiêu, dòng vốn xanh có thể trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng xanh của nền kinh tế.

(*)Giám đốc Khối Khách hàng Doanh nghiệp, BAC A BANK