Giải những bài toán lớn

Nền kinh tế toàn cầu đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, tự động hóa và chuyển đổi số. Các quốc gia và doanh nghiệp đứng trước áp lực phải tái định hình mô hình tăng trưởng để duy trì năng lực cạnh tranh.

Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hàng năm trên 10%. Kinh tế số được xác định là động lực, trụ cột để nền kinh tế tăng trưởng 2 con số. Năm 2025, quy mô kinh tế số Việt Nam đạt khoảng 39 tỷ USD, tăng trưởng khoảng 17%, thuộc nhóm nhanh nhất Đông Nam Á. Doanh thu ngành công nghiệp công nghệ số năm 2025 đạt khoảng 198 tỷ USD, với hơn 75.000 doanh nghiệp công nghệ số đang hoạt động. Kỳ vọng đến năm 2030, kinh tế số sẽ đóng góp khoảng 30% GDP của Việt Nam (hiện tỷ lệ này mới ở mức 17-19%).

Giám đốc công nghệ IBM Việt Nam, ông Ngô Thanh Hiền đánh giá, mục tiêu này vừa là thách thức, vừa mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp số đồng hành với phát triển quốc gia. Theo ông, hạ tầng số và kinh tế số đang trở thành động lực tăng trưởng mới. Để đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số, các mô hình cũ dựa vào đầu tư công hay lao động giá rẻ sẽ không còn phù hợp, mà cần phải tạo ra các mô hình kinh tế và kinh doanh mới dựa trên tri thức và hạ tầng số.

Bà Nguyễn Thị Thu Giang, Phó chủ tịch, kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Phần mềm và Dịch vụ CNTT Việt Nam (VINASA) cho rằng, yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đang đặt ra những bài toán lớn chưa từng có, đặc biệt là làm thế nào để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn mới. Khi các động lực tăng trưởng truyền thống dần chạm ngưỡng, công nghệ số không còn là xu hướng, mà đã trở thành hạ tầng của tăng trưởng, năng suất và đổi mới sáng tạo.

Theo bà Giang, hệ sinh thái doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam đang trưởng thành nhanh chóng. Doanh nghiệp Việt làm chủ công nghệ, từng bước tạo ra nền tảng, giải pháp và sản phẩm có khả năng giải quyết những bài toán lớn của quốc gia và khu vực.

“Cộng đồng doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam sẽ đóng vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ là nhà cung cấp giải pháp, mà còn là lực lượng kiến tạo năng lực cạnh tranh mới cho nền kinh tế”, bà Giang nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, ông Ngô Diên Hy, Phó tổng giám đốc Tập đoàn VNPT bổ sung, để đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số đòi hỏi phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng quốc gia. Trong bối cảnh đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành những động lực quan trọng nhất.

Đảng, Nhà nước, Chính phủ đã mở sẵn cơ chế với Nghị quyết 57-NQ/TW, xác định khoa học, công nghệ là nền tảng phát triển, trong khi Luật Công nghiệp công nghệ số thiết lập hành lang pháp lý và mở rộng không gian thử nghiệm (sandbox). Vấn đề còn lại là hành động của doanh nghiệp công nghệ số.

“Kinh tế số bắt buộc phải gánh vác vai trò hạt nhân. Ngành công nghiệp công nghệ số phải nhận hai nhiệm vụ chiến lược: thúc đẩy nghiên cứu, phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo để nâng cao năng suất cho nền kinh tế thực; đồng thời tiên phong khai phá các không gian phát triển mới”, ông Hy nói.

Nhận diện thách thức

Ông Nguyễn Duy Ngọc, Trưởng ban Tổ chức Trung ương, Phó trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhấn mạnh, chúng ta đang ở giai đoạn chuyển từ nhận thức sang hành động thực chất. Kiến tạo động lực mới cho tăng trưởng 2 con số đòi hỏi tư duy đột phá, hành động quyết liệt và không đi theo lối mòn cũ.

Dưới góc độ quản lý vĩ mô, hành trình hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số đang gặp nhiều lực cản nội tại. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở chất lượng dữ liệu và hạ tầng nền tảng. Việc tạo lập dữ liệu số bảo đảm tính “đúng, đủ, sạch, sống” trên quy mô quốc gia và tại doanh nghiệp còn hạn chế; nhiều cơ sở dữ liệu vẫn trong quá trình xây dựng, dữ liệu phân tán, thiếu kết nối và chia sẻ đồng bộ giữa các cấp, ngành và địa phương.

“Chúng ta chưa thể biến dữ liệu thành dòng chảy giá trị kinh tế bởi cơ chế liên thông còn nghẽn, nền tảng số phát triển manh mún và một số nền tảng cốt lõi chưa thực sự thân thiện với người dân, doanh nghiệp. Cùng với đó là sự thiếu đồng bộ về thể chế cho các mô hình kinh doanh mới; hạ tầng số và năng lượng chưa đủ sẵn sàng cho làn sóng AI diện rộng; cùng bài toán thiếu hụt nhân lực công nghệ lõi như chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và an ninh mạng. Nếu không quyết liệt tháo gỡ, chúng ta có thể bỏ lỡ cơ hội bứt phá”, ông Ngọc cảnh báo.

Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Ngô Thanh Hiền cho rằng, một trong những thách thức lớn hiện nay là dữ liệu còn phân mảnh, nằm rải rác và chưa được khai thác hiệu quả cho hoạt động điều hành hay ra quyết định.

Do đó, Việt Nam cần xây dựng kiến trúc liên thông giữa các bộ, ngành, đồng thời đơn giản hóa quy trình để nâng cao hiệu quả vận hành. Song song với đó là thúc đẩy số hóa quy mô lớn và đưa AI vào tái thiết hệ thống dịch vụ công.

“Trước đây, chuyển đổi số chủ yếu là đưa giấy tờ lên môi trường trực tuyến, nhưng như vậy là chưa đủ. Chúng ta cần xây dựng các hệ thống thông minh hơn, hiểu rõ nhu cầu người dân hơn và vận hành hiệu quả hơn nhờ AI”, ông Hiền nêu quan điểm.

Ông Ngô Diên Hy cũng cho rằng, Việt Nam đã bước qua giai đoạn ứng dụng công nghệ một cách thụ động để tiến tới làm chủ công nghệ nguồn theo tinh thần “Make in Viet Nam”: tự chủ xây dựng hạ tầng AI, điện toán đám mây (Cloud), phát triển các mô hình ngôn ngữ lớn bản địa hóa và triển khai hệ thống tác tử tự động hóa (Autonomous Agent System Deployment), số hóa toàn trình dịch vụ công, liên thông dữ liệu đất đai tại nhiều địa phương trọng điểm.

Dù vậy, khi bước vào giai đoạn bứt tốc, doanh nghiệp phải đối diện với nhiều thách thức lớn như giới hạn của đòn bẩy nhân sự truyền thống, áp lực về hạ tầng vật lý và năng lượng sạch, cũng như khoảng trống pháp lý cho công nghệ sâu (Deep Tech) và các công nghệ mới.

Tìm không gian phát triển mới

Chỉ ra những “khoảng trống chiến lược thượng nguồn”, VINASA kêu gọi cộng đồng công nghệ trích lập lợi nhuận từ hoạt động thương mại để đầu tư mạnh cho R&D, mở lối vào 4 không gian phát triển mới mang tính chiến lược.

Thứ nhất, là trí tuệ nhân tạo chuyên ngành (Industrial/Vertical AI). Doanh nghiệp Việt cần đầu tư nghiên cứu các mô hình AI chuyên sâu nhằm nâng cấp những ngành kinh tế xương sống, gia tăng giá trị hàng hóa nội địa trong chuỗi cung ứng toàn cầu, thay vì chỉ dừng lại ở các ứng dụng đơn giản như nhận diện hay quản lý bán hàng.

Thứ hai, là kinh tế tầm thấp (Low-altitude Economy). Doanh nghiệp số cần làm chủ hệ điều hành không lưu, thiết kế hệ sinh thái thiết bị bay không người lái (UAV) công nghiệp “Make in Vietnam” để khai thác không phận kinh tế mới.

Thứ ba, là robotics và tự động hóa công nghiệp Deep Tech. Đây là lĩnh vực đòi hỏi đầu tư nghiên cứu công nghệ can thiệp vào tầng lõi cơ điện tử và phần mềm điều khiển robot công nghiệp, hướng tới tự chủ chuỗi sản xuất quốc gia.

Thứ tư, là công nghệ lượng tử (Quantum Technology). Các doanh nghiệp an ninh mạng cần sớm nghiên cứu và ứng dụng mật mã hậu lượng tử (PQC), tạo lớp bảo vệ mới cho chủ quyền số quốc gia trước làn sóng điện toán lượng tử.

“Doanh nghiệp công nghệ Việt phải chủ động bước vào các lĩnh vực như robotics, kinh tế tầm thấp để khai phá không gian phát triển mới. Chúng ta phải có mặt trong phòng thí nghiệm bán dẫn, có đóng góp vào các thuật toán lượng tử, đưa AI xuống đồng ruộng, nhà máy và từng bước chiếm lĩnh không phận kinh tế tầm thấp. Đó không chỉ là bài toán kinh doanh, mà còn là trách nhiệm phụng sự đất nước”, ông Hy nhấn mạnh.

Tương tự, ông Trương Gia Bình, Chủ tịch FPT khuyến nghị: “Doanh nghiệp công nghệ không nên bằng lòng với các báo cáo doanh thu từ những ứng dụng bề nổi. Hãy dũng cảm đầu tư mạnh cho R&D, mở lối vào các công nghệ lõi thượng nguồn như kinh tế tầm thấp, robotics và AI công nghiệp. Đây không chỉ là bài toán kinh doanh, mà còn là yêu cầu tự cường để bảo vệ chủ quyền số quốc gia”.