Mỗi bản làng một bản sắc, mỗi điểm đến một sản phẩm

Khi homestay, biểu diễn văn nghệ và thưởng thức ẩm thực truyền thống trở thành những trải nghiệm phổ biến tại nhiều điểm du lịch cộng đồng, lợi thế cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào khả năng khai thác giá trị đặc hữu, hình thành sản phẩm khác biệt và có khả năng thương mại hóa.

Theo bà Tạ Thị Nguyệt Thu, Phó trưởng phòng Quản lý du lịch, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, phát triển du lịch cộng đồng phải xuất phát từ điều kiện tự nhiên, tài nguyên và giá trị văn hóa của từng địa bàn. Trước khi xây dựng mô hình, cơ quan chuyên môn tiến hành khảo sát, đánh giá tiềm năng để lựa chọn sản phẩm phù hợp.

Bà Thu khẳng định: “Mỗi một mô hình du lịch cộng đồng ở trên địa bàn sẽ khác nhau và sẽ không bị sao chép”. Quan điểm này được thể hiện qua cách Phú Thọ triển khai hai mô hình tại Sơn Lương và Long Cốc. Nếu Sơn Lương khai thác cảnh quan suối thác, không gian sinh thái và văn hóa Mường để phát triển du lịch trải nghiệm, thể thao ngoài trời, thì Long Cốc lấy những đồi chè bát úp, văn hóa trà và đời sống cộng đồng làm nền tảng xây dựng sản phẩm.

Tại Sơn Lương, dòng Ngòi Lao, những nếp nhà sàn truyền thống, cánh đồng nếp Gà Gáy cùng các giá trị văn hóa bản địa đang được kết nối thành chuỗi trải nghiệm. Khu cắm trại Ngòi Lao phát triển không gian lưu trú ven suối, hoạt động bơi thuyền phao trên đập nước và các trải nghiệm ngoài trời.

Du khách còn có thể tham gia gói bánh tò te, bánh chưng thảo mộc từ nếp Gà Gáy, thưởng thức cỗ lá Mường và giao lưu nghệ thuật truyền thống. Những hoạt động này đưa sản phẩm nông nghiệp, nghề truyền thống và đời sống văn hóa của người dân vào sản phẩm du lịch.

Ông Vũ Đình Ngọc, Phó chủ tịch UBND xã Sơn Lương, tỉnh Phú Thọ, cho biết địa phương được hình thành từ ba xã Mỹ Lung, Mỹ Lương và Lương Sơn thuộc huyện Yên Lập cũ. Xã đã đưa phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa vào nghị quyết chuyên đề nhiệm kỳ 2025 đến 2030, định hướng kết hợp du lịch cộng đồng với nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn.

Sơn Lương hiện có 12 sản phẩm OCOP, trong đó gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung đạt 4 sao. Chính quyền địa phương cũng định hướng hình thành mô hình tổ chức để người dân tham gia quản lý, cung cấp dịch vụ và hưởng lợi từ hoạt động du lịch.

Với gần 60% dân số là người Mường, Sơn Lương chú trọng bảo tồn kiến trúc nhà sàn, đưa văn hóa dân tộc vào hoạt động giáo dục, số hóa di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, đồng thời định hướng phát triển thêm từ 8 đến 10 nhà sàn trong nhiệm kỳ này.

Khác với Sơn Lương, Long Cốc khai thác những đồi chè bát úp, văn hóa trà và đời sống người Mường để phát triển du lịch sinh thái. Du khách có thể trải nghiệm sao chè thủ công, đón bình minh tại Đồi Ốc, ngắm hoàng hôn trên Đồi chè Móng Ngựa, lưu trú tại homestay và thưởng thức ẩm thực địa phương.

Điểm đáng chú ý là hoạt động phát triển sản phẩm đang chuyển từ khai thác cảnh quan sang gia tăng trải nghiệm và giá trị tiêu dùng, trong đó các sản phẩm chế biến từ trà góp phần tạo thêm dấu ấn cho điểm đến.

Bà Trần Nữ Ngọc Anh, Phó chủ tịch, Tổng thư ký Hiệp hội Du lịch tỉnh Thái Nguyên, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Tập đoàn Khách sạn Đông Á, cho biết quá trình hỗ trợ tại Long Cốc tập trung chuẩn hóa thực đơn, định lượng món ăn, vệ sinh an toàn thực phẩm, cảnh quan và không gian lưu trú.

Một sản phẩm mới được phát triển là thạch trà Bát Tiên. Theo bà Ngọc Anh, món ăn này đã được các homestay giới thiệu và bán cho khách, góp phần tạo thêm sản phẩm đặc trưng từ thế mạnh vùng chè.

Từ bảo tồn bản sắc đến hình thành chuỗi giá trị kinh tế

Theo bà Trần Nữ Ngọc Anh, chương trình hỗ trợ tại Sơn Lương và Long Cốc được triển khai theo phương pháp thực hành trực tiếp, huy động nội lực cộng đồng và sự tham gia của chuyên gia. Bà đánh giá: “Đây là một dự án thực chiến có hiệu quả rất cao trong một thời gian ngắn”.

Từ khảo sát tài nguyên tự nhiên và văn hóa, nhóm triển khai lựa chọn ba homestay tại mỗi xã để xây dựng mô hình điểm, dựa trên đánh giá chuyên môn, nguyện vọng của người dân và định hướng phát triển địa phương.

Sau chưa đầy hai tháng, những thay đổi bước đầu đã được ghi nhận. Tại Sơn Lương, từ những hoạt động kinh doanh tự phát, địa phương đã bước đầu hình thành tuyến trải nghiệm với các điểm dịch vụ được tổ chức rõ hơn. Trong khi đó, Long Cốc tập trung chuẩn hóa chất lượng, thực đơn, không gian lưu trú và cách thức phục vụ.

Theo bà Ngọc Anh, trước khi được hướng dẫn, nhiều hộ còn lúng túng trong bố trí không gian lưu trú, phục vụ buồng phòng, chế biến món ăn và giao tiếp với khách. Sau tập huấn, người dân từng bước biết khai thác cảnh quan, sắp xếp không gian mang bản sắc Mường, xây dựng thực đơn và giới thiệu sản phẩm địa phương. Bà nhấn mạnh mục tiêu là hình thành “một sản phẩm du lịch mà có thể bán được cho khách du lịch và có chất lượng, có giá trị”.

Ông Lê Phước Huy, Phó chủ tịch Hội đồng Kết nối du lịch cộng đồng, Viện Phát triển Du lịch Châu Á, cho rằng bản sắc văn hóa chính là yếu tố giúp các điểm du lịch cộng đồng tạo khác biệt. Trong quá trình hỗ trợ, đơn vị khuyến khích người dân giữ gìn kiến trúc nhà sàn, cồng chiêng, nghệ thuật truyền thống, ẩm thực và cảnh quan tự nhiên.

Theo ông Huy, phát triển sản phẩm phải tôn trọng những giá trị vốn có, hạn chế bê tông hóa và tránh làm biến dạng không gian văn hóa. Đặc biệt, ẩm thực cần giữ được hương vị truyền thống, bởi đây là yếu tố tạo nên trải nghiệm khác biệt. Ông nhấn mạnh: “Cộng đồng cùng làm, cộng đồng cùng chung tay và cộng đồng cùng hưởng lợi”.

Tại Sơn Lương, yêu cầu phát triển sinh kế càng trở nên cấp thiết khi tỷ lệ hộ nghèo năm 2025 còn gần 10%. Ngoài du lịch, địa phương đang sử dụng nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia để hỗ trợ sản xuất nông nghiệp, bảo tồn giống nếp Gà Gáy Mỹ Lung, nếp Đền Vằn và ứng dụng máy móc trong chế biến nông sản.

Theo bà Tạ Thị Nguyệt Thu, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ đã tổ chức đào tạo nghiệp vụ cho hơn 150 học viên tại Sơn Lương, tập trung vào kỹ năng đón khách, phục vụ ăn uống và buồng phòng. Ngành du lịch địa phương xác định chuẩn hóa dịch vụ phải được thực hiện ngay từ giai đoạn xây dựng mô hình, trước khi đưa sản phẩm ra thị trường.

Cùng với chất lượng dịch vụ, yếu tố an toàn được đặc biệt quan tâm. Đối với hoạt động thể thao, trải nghiệm trên mặt nước tại Sơn Lương, chính quyền địa phương và ngành du lịch xác định phải bảo đảm điều kiện an toàn, đào tạo người hướng dẫn và thực hiện các quy định liên quan.

Ở góc độ đầu tư, ông Vũ Đình Ngọc cho biết Sơn Lương đang hướng tới thu hút doanh nghiệp tham gia phát triển hạ tầng thiết yếu, trong đó có nhà điều hành và công trình vệ sinh phục vụ khách. Quá trình đầu tư phải gắn với bảo vệ cảnh quan, giữ gìn môi trường sinh thái.

Tại Long Cốc, bà Trần Nữ Ngọc Anh đề xuất nghiên cứu các sản phẩm chăm sóc sức khỏe gắn với trà, hoạt động yoga, thể thao sinh thái, đồng thời tổ chức sự kiện nhiếp ảnh, giải chạy để gia tăng sức hút điểm đến.

Một mô hình đáng chú ý khác là Long Cốc Recycling Home, nơi sử dụng vật liệu tái chế trong không gian lưu trú. Bà Ngọc Anh đánh giá đây là cách làm sáng tạo, góp phần lan tỏa nhận thức bảo vệ môi trường, song việc sử dụng vật liệu tái chế phải đáp ứng yêu cầu vệ sinh, an toàn và chất lượng phục vụ.

Theo định hướng của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, Sơn Lương là điểm du lịch cộng đồng tiềm năng trong giai đoạn 2026 đến 2030, với mục tiêu phấn đấu đạt tiêu chuẩn điểm du lịch cộng đồng ASEAN vào năm 2030.

Bà Tạ Thị Nguyệt Thu cho biết tỉnh tiếp tục xác định du lịch văn hóa là sản phẩm cốt lõi, đồng thời phát triển du lịch sinh thái cộng đồng và nghỉ dưỡng xanh. Việc xây dựng các mô hình tại Sơn Lương, Long Cốc nhằm khai thác lợi thế từng địa phương, tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số và mở rộng mạng lưới điểm đến.

Khi mỗi bản làng được phát triển từ chính cảnh quan, văn hóa, nghề truyền thống và đời sống cộng đồng, du lịch Phú Thọ có cơ sở hình thành những sản phẩm mang dấu ấn riêng, gia tăng giá trị kinh tế từ tài nguyên bản địa và tạo động lực phát triển bền vững cho người dân.