Tội phạm giao dịch ngân hàng qua mạng ngày càng tinh vi

Bà Phạm Châu Loan - Phó trưởng Phòng Phát triển Kênh số và Đối tác, Ngân hàng Vietcombank cho hay, trong những năm gần đây, công nghệ phát triển mạnh mẽ đã thúc đẩy sự bùng nổ của các dịch vụ ngân hàng số, làm thay đổi căn bản cách người dùng tiếp cận và thực hiện giao dịch tài chính. Chỉ với một ứng dụng di động như VCB Digibank, khách hàng có thể thực hiện hầu hết các giao dịch ngân hàng trong vài giây, từ chuyển tiền, thanh toán đến quản lý tài khoản.

Các hình thức thanh toán hiện đại như QR Code, thẻ không tiếp xúc, Apple Pay, Samsung Pay cũng ngày càng phổ biến. Đáng chú ý, thanh toán QR xuyên biên giới đang được mở rộng. Người dùng có thể sử dụng ứng dụng ngân hàng để thanh toán tại nhiều quốc gia như Thái Lan, Lào và dự kiến sẽ tiếp tục mở rộng trong thời gian tới.

Theo thống kê từ Vietcombank, hiện hơn 95% giao dịch của ngân hàng được thực hiện trên các nền tảng số, trong khi số lượng giao dịch rút tiền tại ATM đang giảm dần qua từng năm. Điều này cho thấy ngân hàng số đã trở thành một phần thiết yếu của đời sống kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của ngân hàng số là sự gia tăng của các loại tội phạm công nghệ cao.

Các hình thức lừa đảo, đánh cắp dữ liệu, giả mạo tài khoản hay tấn công mạng ngày càng tinh vi, gây thiệt hại lớn về tài sản và ảnh hưởng đến niềm tin của người dân vào dịch vụ tài chính số. Qua theo dõi của ngân hàng, người trẻ - đặc biệt là sinh viên - là một trong những nhóm dễ bị lợi dụng, do thiếu kinh nghiệm quản lý tài chính và đôi khi còn chủ quan khi giao dịch trực tuyến.

Phát biểu tại hội thảo “Giao dịch ngân hàng an toàn trên không gian mạng” do Báo Tiền Phong phối hợp cùng Trường Đại học Văn Hiến, với sự đồng hành của Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) tổ chức tại TP.HCM ngày 8/3, TS. Võ Tiến Lộc - Phó trưởng khoa Kế toán - Tài chính, Trường Đại học Văn Hiến nhận định, trong bối cảnh hiện nay, thanh toán số đã trở thành một phần của hạ tầng kinh tế - xã hội.

Từ các giao dịch nhỏ trong đời sống hàng ngày đến những khoản thanh toán lớn của doanh nghiệp đều được thực hiện thông qua hệ thống ngân hàng và các nền tảng số. Sự phổ biến của hình thức thanh toán không tiền mặt mang lại nhiều tiện lợi, nhưng đồng thời cũng kéo theo những rủi ro ngày càng phức tạp.

Tư duy phổ biến lâu nay là “chống lừa đảo” - tức chỉ phản ứng khi sự cố đã xảy ra. Tuy nhiên, trong môi trường giao dịch số với tốc độ và quy mô lớn, cách tiếp cận này không còn phù hợp. Thay vào đó, xã hội cần chuyển sang tư duy quản trị rủi ro một cách chủ động, tức nhận diện nguy cơ từ sớm, thiết lập cơ chế kiểm soát và giảm thiểu rủi ro ngay từ khâu đầu của giao dịch.

Ở các trường đại học, gần như toàn bộ học phí và nhiều khoản chi phí khác đã được thanh toán qua ngân hàng. Ngay cả những giao dịch nhỏ như mua đồ ăn, thức uống, sinh viên cũng sử dụng mã QR hoặc ví điện tử. Sự tiện lợi khiến thanh toán số trở thành thói quen phổ biến, nhưng cũng làm gia tăng nguy cơ sai sót hoặc bị lợi dụng.

Một trong những nguyên nhân khiến các vụ việc ít được báo cáo là tâm lý e ngại hoặc cho rằng việc trình báo không mang lại kết quả. Nhiều nạn nhân chỉ chia sẻ câu chuyện với bạn bè hoặc người quen như một bài học kinh nghiệm, thay vì thông báo cho cơ quan chức năng. Điều này khiến công tác thống kê, cảnh báo và phòng ngừa gặp nhiều khó khăn.

Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh - Trinh sát Đội Hình sự đặc nhiệm, Phòng PC02, Công an TPHCM cho hay, một số thủ đoạn phổ biến hiện nay có thể kể đến như lừa đảo bán các gói du lịch giá rẻ nhằm thu hút người mua, lừa đảo thông qua các cuộc gọi video sử dụng công nghệ Deepfake để giả mạo người quen hoặc người có uy tín, lừa đảo thông báo khóa SIM do chưa chuẩn hóa thông tin thuê bao, hay dụ dỗ người dùng cài đặt các ứng dụng và đường link có nội dung quảng cáo cờ bạc, cá độ hoặc tín dụng đen.

Ngoài ra, theo Đại úy Thịnh, còn có tình trạng phát tán tin nhắn giả mạo thương hiệu nhằm đánh lừa người dùng cung cấp thông tin cá nhân hoặc thực hiện giao dịch tài chính. Các đối tượng lừa đảo cũng thường lợi dụng tâm lý mong muốn kiếm tiền nhanh của nhiều người để thực hiện các chiêu trò lừa đảo đầu tư tài chính hoặc tuyển cộng tác viên làm việc trực tuyến với mức thu nhập hấp dẫn. Một số đối tượng giả danh cơ quan công an, viện kiểm sát hoặc tòa án để gọi điện đe dọa nạn nhân liên quan đến các vụ án, từ đó yêu cầu chuyển tiền để “phục vụ điều tra”.

Bên cạnh đó, xuất hiện nhiều hình thức lừa đảo khác như bán hàng kém chất lượng trên các sàn thương mại điện tử, đánh cắp thông tin căn cước công dân để vay tín dụng, giả vờ chuyển nhầm tiền vào tài khoản ngân hàng rồi yêu cầu hoàn trả, cung cấp dịch vụ lấy lại tài khoản mạng xã hội hoặc lợi dụng mối quan hệ tình cảm để dụ dỗ nạn nhân chuyển tiền hoặc đầu tư. Thậm chí đã xuất hiện hình thức “bắt cóc online” nhằm gây hoang mang và buộc gia đình nạn nhân chuyển tiền chuộc.

Làm thế nào để giao dịch online an toàn?

Trước thực trạng trên, Đại Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh cho rằng, mỗi cá nhân cần chủ động nâng cao ý thức cảnh giác khi tham gia các hoạt động trên môi trường mạng cũng như trong đời sống hàng ngày. Người dân không nên cung cấp thông tin cá nhân, số căn cước công dân hoặc tài khoản ngân hàng cho những người không quen biết.

Đồng thời, cần thận trọng khi nhận được các cuộc gọi hoặc tin nhắn yêu cầu chuyển tiền, đặc biệt là những trường hợp tự xưng là cơ quan chức năng. Khi gặp các tình huống nghi vấn, người dân cần xác minh thông tin qua các kênh chính thức hoặc liên hệ với cơ quan công an để được hướng dẫn xử lý.

“Việc nâng cao nhận thức và kỹ năng phòng ngừa tội phạm là yếu tố quan trọng góp phần bảo vệ tài sản và an toàn cho mỗi cá nhân cũng như cộng đồng. Sự phối hợp chặt chẽ giữa người dân và lực lượng chức năng sẽ góp phần hạn chế các loại tội phạm cướp tài sản, trộm cắp tài sản và lừa đảo chiếm đoạt tài sản, từ đó giữ vững an ninh trật tự và xây dựng môi trường xã hội an toàn, lành mạnh”, Đại úy Thịnh chia sẻ.

Nguyên tắc đầu tiên cần ghi nhớ là các đối tượng thường lợi dụng mốc thời gian cụ thể như ngày lễ, ngày kỷ niệm hoặc các sự kiện giải trí đang hot để giăng bẫy. Ví dụ, vào những ngày như mùng 8/3, chúng sẽ đánh vào nhu cầu mua sắm, đặt hoa, quà tặng hoặc dịch vụ du lịch để thực hiện các cuộc gọi lừa đảo, khiến nạn nhân dễ dàng tin tưởng vì trùng khớp với nhu cầu thực tế của mình.

Cũng theo Đại úy Thịnh, hình thức mạo danh chiếm đến 90% các vụ việc, từ việc giả danh cơ quan chức năng đến các đơn vị cung cấp dịch vụ uy tín. Một thủ đoạn tinh vi khác là sử dụng các trạm phát sóng BTS giả được giấu trong ba lô hoặc ô tô để phát tán tin nhắn rác, tin nhắn làm quen có chứa mã độc hoặc dẫn dụ nạn nhân vào các hội nhóm không lành mạnh.

Khi nạn nhân đã cắn câu, kẻ xấu sẽ chuyển sang bước hăm dọa và thao túng tâm lý dựa trên những điểm yếu hoặc sai lầm cá nhân trước đó, chẳng hạn như việc sử dụng chất cấm hoặc thuốc lá điện tử. Chính nỗi sợ hãi bị nhà trường xử lý hay bị công an triệu tập đã khiến nhiều sinh viên mất phương hướng, từ đó dẫn đến những hành vi dại dột như tự dàn dựng cảnh bị bắt cóc để tống tiền gia đình.

Vì vậy, Đại úy Thịnh nhấn mạnh, chìa khóa để bảo vệ bản thân chính là sự bình tĩnh để nhận ra các dấu hiệu bất thường từ những cuộc gọi lạ; và tuyệt đối không để nỗi sợ hãi chi phối hành động của mình trước những lời hù dọa thiếu căn cứ.

Luật sư Lê Trung Phát - Giám đốc Hãng luật Lê Trung Phát, Đoàn Luật sư TPHCM cho hay, trước hết cần nhìn nhận sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ đã tạo ra một môi trường mới cho các hành vi phạm tội. Công nghệ mang lại nhiều tiện ích cho xã hội, nhưng đồng thời cũng có “tính hai mặt” khi bị các đối tượng xấu lợi dụng.

Trước đây, các hoạt động giao dịch trên mạng chủ yếu diễn ra thông qua các website. Tuy nhiên hiện nay, người dùng có thể tiếp cận thông tin và giao dịch trên nhiều nền tảng khác nhau như Facebook, Zalo, TikTok hay các ứng dụng nhắn tin. Khi không gian giao tiếp và giao dịch mở rộng ra nhiều kênh như vậy, tội phạm cũng có thêm nhiều “địa bàn” để tiếp cận nạn nhân.

Có thể hình dung nếu trước đây môi trường mạng giống như một mảnh đất nhỏ thì bây giờ nó đã mở rộng ra rất nhiều. Khi ‘mảnh đất’ đó càng lớn thì cơ hội để các đối tượng xấu len lỏi và tìm kiếm nạn nhân cũng càng nhiều. Lợi nhuận quá lớn cũng là yếu tố khiến tội phạm sẵn sàng chấp nhận rủi ro pháp lý.

Ngoài ra, trong một số trường hợp lòng tham của nạn nhân cũng là yếu tố khiến họ rơi vào bẫy lừa đảo. Tuy nhiên, nhiều người biết rõ những lời mời gọi lợi nhuận cao là bất thường nhưng vẫn bị hấp dẫn bởi những khoản lợi “từ trên trời rơi xuống”. Không có lợi ích nào đến mà không xuất phát từ lao động hoặc sự cho tặng hợp pháp. Nếu chúng ta nhận thức rõ điều đó thì ngay từ đầu đã có thể tránh được nhiều cạm bẫy.

Phó trưởng Phòng Phát triển Kênh số và Đối tác, Ngân hàng Vietcombank Bà Phạm Châu Loan cũng cho biết, hiện hệ thống pháp lý liên quan đến giao dịch ngân hàng số tại Việt Nam đang ngày càng được hoàn thiện. Các quy định mới tập trung tăng cường xác thực danh tính và bảo mật trong giao dịch, như yêu cầu xác thực sinh trắc học đối với giao dịch giá trị lớn, cập nhật thông tin tài khoản theo cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư hay chuyển đổi hoàn toàn sang thẻ chip để tăng cường an toàn.

Đồng thời, các ngân hàng cũng phối hợp với cơ quan chức năng xây dựng cơ sở dữ liệu cảnh báo tài khoản nghi ngờ gian lận nhằm ngăn chặn rủi ro ngay từ sớm. Về phía Vietcombank, theo bà Loan, ngân hàng đã đầu tư mạnh vào các hệ thống bảo mật theo tiêu chuẩn quốc tế, áp dụng nhiều lớp bảo vệ trong giao dịch số. Hệ thống giám sát an ninh mạng hoạt động 24/7, theo dõi giao dịch theo thời gian thực để phát hiện các dấu hiệu bất thường.

Các công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và máy học (machine learning) cũng được ứng dụng trong hệ thống phát hiện gian lận và phòng chống rửa tiền. Bên cạnh đó, ngân hàng còn triển khai nhiều biện pháp bảo vệ người dùng như cảnh báo thiết bị không an toàn, cảnh báo khi chuyển tiền đến tài khoản có dấu hiệu rủi ro, hay yêu cầu xác thực đa lớp với mật khẩu, OTP, sinh trắc học và chữ ký số đối với một số giao dịch.

Vietcombank cũng phối hợp với Bộ Công an tích hợp xác thực thông tin qua VNeID, đồng thời tham gia xây dựng cơ sở dữ liệu tài khoản nghi ngờ gian lận trên toàn hệ thống ngân hàng. Song song với các giải pháp công nghệ, hoạt động truyền thông và giáo dục tài chính cũng được chú trọng.