Nền tảng pháp lý cho minh bạch

Sự ra đời của Luật Hải quan năm 2014 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tiến trình hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất nhập khẩu, không chỉ thiết lập hành lang pháp lý thống nhất mà còn định hình rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia.

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, việc luật hóa các mối quan hệ giữa cơ quan Hải quan, người khai hải quan và doanh nghiệp đã góp phần tạo dựng một môi trường thương mại minh bạch, công bằng. Đây cũng là tiền đề để nâng cao trách nhiệm giải trình và chuẩn hóa hoạt động nghiệp vụ theo thông lệ quốc tế.

Một trong những điểm đột phá của Luật Hải quan năm 2014 là việc xác định rõ đối tượng người khai hải quan, bao gồm không chỉ chủ hàng hóa mà còn cả đại lý làm thủ tục hải quan, người được ủy quyền hợp pháp và người điều khiển phương tiện vận tải. Quy định này phù hợp với chuẩn mực của Công ước Kyoto sửa đổi, đồng thời phản ánh đúng thực tiễn vận hành của chuỗi cung ứng hiện đại.

Việc mở rộng và cụ thể hóa đối tượng tham gia không chỉ giúp nâng cao tính tuân thủ pháp luật mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tiếp cận thủ tục hải quan một cách chuyên nghiệp, hiệu quả hơn. Trong đó, cơ quan Hải quan xác định rõ vai trò đồng hành cùng doanh nghiệp, coi doanh nghiệp là đối tác chiến lược trong quá trình phát triển.

Song song với hoàn thiện khung pháp lý, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật cũng được đổi mới theo hướng chủ động. Thay vì cung cấp thông tin một chiều, cơ quan Hải quan đã tăng cường các hoạt động hỗ trợ, tư vấn, đối thoại trực tiếp với doanh nghiệp. Qua đó, giúp người khai hải quan hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ, từ đó nâng cao ý thức tự giác tuân thủ.

Đáng chú ý, cộng đồng doanh nghiệp ngày càng trở thành một chủ thể quan trọng trong quá trình xây dựng chính sách. Thông qua các cơ chế tham vấn, nhiều kiến nghị thực tiễn đã được tiếp thu, phản ánh vào các dự thảo văn bản pháp luật, góp phần đảm bảo hệ thống quy định luôn bám sát thực tiễn thị trường và kịp thời tháo gỡ các vướng mắc phát sinh.

Theo ông Kim Long Biên, Trưởng Ban Pháp chế, Cục Hải quan, việc quy định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của các bên đã tạo thuận lợi cho cả doanh nghiệp và cơ quan quản lý trong quá trình cải cách thủ tục hành chính. Nhờ đó, thời gian thông quan được rút ngắn, chi phí logistics giảm và các hành vi tiêu cực trong thực thi công vụ được hạn chế đáng kể.

Có thể thấy, khi hành lang pháp lý được thiết lập rõ ràng, mối quan hệ giữa cơ quan Hải quan và doanh nghiệp đã chuyển từ “kiểm soát” sang “hợp tác”, tạo nền tảng cho một môi trường kinh doanh bình đẳng và minh bạch hơn.

Nâng cao liêm chính và hướng tới Hải quan số

Bên cạnh tạo thuận lợi thương mại, Luật Hải quan năm 2014 cũng đặt ra yêu cầu cao về kiểm soát quyền lực và đạo đức công vụ. Quy định về các hành vi bị nghiêm cấm đối với công chức hải quan đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc nhằm phòng ngừa tiêu cực, nhũng nhiễu trong quá trình thực thi nhiệm vụ.

Trong môi trường đặc thù với nhiều rủi ro như gian lận thương mại, buôn lậu, liêm chính hải quan được xác định là nền tảng cốt lõi. Ngành Hải quan đã triển khai đồng bộ các giải pháp phòng, chống tham nhũng với phương châm kết hợp giữa “xây” và “chống”, trong đó chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên nghiệp, có bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp.

Công tác tổ chức bộ máy và quản lý nguồn nhân lực cũng được đổi mới mạnh mẽ. Các đơn vị đã chủ động rà soát chức năng, nhiệm vụ, sắp xếp lại bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu quả; đồng thời bố trí cán bộ phù hợp với năng lực và yêu cầu công việc. Việc luân chuyển, điều động được thực hiện công khai nhằm phòng ngừa tiêu cực và phát huy tối đa năng lực cá nhân.

Đặc biệt, những công chức có trình độ chuyên môn cao được ưu tiên bố trí tại các vị trí trọng yếu, bảo đảm tính thông suốt trong quản lý và kiểm soát hàng hóa. Điều này góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời bảo vệ lợi ích quốc gia trong bối cảnh thương mại toàn cầu có nhiều biến động phức tạp.

Cùng với đó, công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ được chú trọng với quy mô lớn. Trung bình mỗi năm, ngành Hải quan tổ chức khoảng 135 lớp đào tạo cho hơn 11.000 lượt công chức, tập trung vào cả kỹ năng nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp.

Việc tận dụng các chương trình hợp tác quốc tế đã giúp đội ngũ cán bộ tiếp cận các phương thức quản lý hiện đại, đặc biệt là quản lý rủi ro và ứng dụng công nghệ trong kiểm soát biên giới. Đây là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực quản lý trong kỷ nguyên số.

Hiện nay, ngành Hải quan đang đứng trước yêu cầu đổi mới toàn diện nhằm đáp ứng các chủ trương lớn của Quốc hội và Bộ Chính trị về tinh gọn bộ máy, phân cấp, phân quyền và hiện đại hóa quản lý. Việc sửa đổi Luật Hải quan được đặt ra không chỉ để điều chỉnh về mặt kỹ thuật mà còn nhằm tái cấu trúc mô hình quản lý theo hướng linh hoạt, hiệu quả hơn.

Một trong những nội dung trọng tâm là đẩy mạnh phân cấp, trao quyền cho hải quan khu vực trong quản lý đại lý làm thủ tục hải quan, kho ngoại quan và địa điểm thu gom hàng lẻ. Cách tiếp cận này giúp các đơn vị cơ sở chủ động hơn trong xử lý tình huống thực tế, rút ngắn thời gian ra quyết định và nâng cao hiệu quả quản lý.

Bên cạnh đó, việc đồng bộ hệ thống văn bản pháp luật với tổ chức bộ máy mới cũng là yêu cầu bắt buộc nhằm đảm bảo tính thống nhất và khả thi trong thực thi. Đây là bước đi quan trọng để xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại.

Trong dài hạn, khi các cải cách về thể chế, tổ chức và công nghệ được triển khai đồng bộ, ngành Hải quan sẽ tiếp tục khẳng định vai trò là “người gác cổng” tin cậy của nền kinh tế, vừa bảo đảm an ninh, chủ quyền quốc gia, vừa tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động thương mại.