Bước chuyển lớn về cơ chế

“Chúng tôi đang khẩn trương lấy ý kiến các đơn vị liên quan đối với đề xuất giao 5 ga và tuyến đường sắt Đà Lạt - Trại Mát cho Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam (VNR) theo hình thức tính thành phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp, trước khi trình lãnh đạo Bộ Xây dựng xem xét, quyết định”, một lãnh đạo Vụ Quản lý doanh nghiệp (Bộ Xây dựng) cho biết.

Trước đó, vào cuối tháng 9/2026, VNR đã có Văn bản số 3587/ĐS-TCKT đề nghị Bộ Xây dựng xem xét, chấp thuận chủ trương giao 5 ga đường sắt (Hải Phòng, Thanh Hóa, Vinh, Huế, Sài Gòn) và tuyến đường sắt Đà Lạt - Trại Mát cho Tập đoàn theo hình thức tính thành phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Đây là cơ sở để VNR xây dựng, hoàn thiện phương án đầu tư bổ sung vốn điều lệ, trình Bộ Tài chính xem xét, phê duyệt theo quy định.

“Tập đoàn cam kết phối hợp chặt chẽ, cung cấp đầy đủ hồ sơ, tài liệu liên quan theo yêu cầu của Bộ Xây dựng trong quá trình xem xét, giải quyết”, Văn bản số 3587/ĐS-TCKT do ông Cầm Anh Tuấn, Phó tổng giám đốc VNR ký, nêu rõ.

Được biết, khối tài sản VNR đề xuất được giao có tổng diện tích khoảng 396.000 m2. Trong đó, đất đường sắt khoảng 124.000 m2, chiếm 31%; ke ga khoảng 40.000 m2, chiếm 10%; diện tích có thể khai thác kinh doanh khoảng 187.000 m2, chiếm 47%; phần còn lại là các loại đất khác.

Theo ông Cầm Anh Tuấn, 5 ga đường sắt và tuyến đường sắt Đà Lạt - Trại Mát đều là tài sản công do Nhà nước đầu tư, hình thành từ trước đây và hiện được giao VNR quản lý, sử dụng theo hình thức không tính thành phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Các tài sản này cũng không phải là kết quả của dự án sử dụng vốn nhà nước đã xác định đối tượng thụ hưởng và được tính thành phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp theo pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công.

VNR dự kiến giá trị của 5 ga Hải Phòng, Thanh Hóa, Vinh, Huế, Sài Gòn và tuyến đường sắt Đà Lạt - Trại Mát khoảng 350 tỷ đồng. Tuy nhiên, đây chưa phải là giá trị chính thức.

Do các tài sản đã hình thành và được đưa vào sử dụng trên 3 năm, giá trị chính thức sẽ được xác định trên cơ sở thuê doanh nghiệp thẩm định giá theo quy định, sau đó trình Bộ Xây dựng xem xét, quyết định ở bước tiếp theo.

Được biết, tại Quyết định số 498/QĐ-TTg, ngày 27/3/2026 phê duyệt Đề án Cơ cấu lại VNR giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn 2035 theo định hướng mô hình tập đoàn, Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Xây dựng chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính trình, giải quyết việc giao tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia tính thành phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp; đồng thời giao VNR xây dựng, đề xuất phương án đầu tư bổ sung vốn điều lệ.

Để triển khai nhiệm vụ này, trên cơ sở Nghị định số 15/2025/NĐ-CP, ngày 3/2/2025 của Chính phủ về quản lý, sử dụng và khai thác tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia, VNR đề xuất được giao 5 ga và tuyến đường sắt Đà Lạt - Trại Mát theo hình thức tính thành phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp, làm cơ sở xây dựng Phương án đầu tư bổ sung vốn điều lệ trình Bộ Tài chính phê duyệt.

Theo quy định, hồ sơ chính thức đề nghị Bộ Xây dựng quyết định chuyển hình thức giao tài sản phải kèm bản sao Phương án đầu tư bổ sung vốn điều lệ đã được Bộ Tài chính phê duyệt.

“Do đó, để bảo đảm tính khả thi, thống nhất trước khi VNR đầu tư thời gian, nguồn lực hoàn thiện nội dung, số liệu chi tiết của phương án trình Bộ Tài chính, Tập đoàn cần có sự thống nhất về chủ trương của Bộ Xây dựng ngay từ giai đoạn xây dựng phương án”, lãnh đạo VNR giải thích.

Tăng tính chủ động

Cần phải nói thêm rằng, việc giao các tài sản nói trên theo hình thức tính thành phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp có thể xem là bước chuyển lớn không chỉ đối với VNR, mà cả trong phương thức quản lý, khai thác kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia.

Do yếu tố lịch sử, phần lớn tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia đều do Nhà nước đầu tư, gồm các tuyến đường sắt, hệ thống thông tin tín hiệu, nhà ga, bãi hàng, quảng trường ga, đường bộ trong ga...

Theo cơ chế trước đây, toàn bộ khối tài sản này thuộc sở hữu nhà nước và được giao cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành quản lý. Hằng năm, ngoài nguồn vốn đầu tư nâng cấp, Nhà nước còn phải bố trí kinh phí bảo trì hệ thống kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia.

VNR khai thác kết cấu hạ tầng đường sắt thông qua cơ chế thuê tài sản, với mức thu khoảng 8% doanh thu vận tải hằng năm; đồng thời thực hiện công tác quản lý, bảo trì theo đặt hàng của nhà nước.

Điều đáng nói là cơ chế phân giao quản lý này từ lâu đã bộc lộ nhiều bất cập đối với cả cơ quan quản lý tài sản lẫn doanh nghiệp trực tiếp khai thác.

Cụ thể, việc giao VNR trực tiếp thực hiện đồng thời nhiều hoạt động, từ quản lý, bảo trì, sử dụng kết cấu hạ tầng đến kinh doanh vận tải, vẫn mang nặng dấu ấn của cơ chế bao cấp, làm hạn chế tính chủ động của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, hiệu quả khai thác tài sản cũng chưa tương xứng với nguồn lực Nhà nước bỏ ra khi mỗi năm, Nhà nước chỉ thu khoảng 300 - 400 tỷ đồng tiền thuê kết cấu hạ tầng đường sắt, trong khi vẫn phải bố trí nguồn lực rất lớn để đầu tư nâng cấp và bảo trì hệ thống.

Ở chiều ngược lại, VNR nhiều lần cho rằng, việc quyền quyết định đối với khối tài sản kết cấu hạ tầng vẫn nằm ở cơ quan quản lý nhà nước khiến doanh nghiệp thiếu chủ động trong các kế hoạch đầu tư, đặc biệt là cải tạo, nâng cấp nhà ga, kho bãi và các công trình dịch vụ.

Sự bị động này còn thể hiện trong công tác bảo trì kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia. Hằng năm, khoảng 3.000 tỷ đồng ngân sách được bố trí cho hoạt động này, nhưng việc tổ chức thực hiện phải tuân theo cơ chế đặt hàng, kế hoạch và các định mức được phê duyệt, khiến dư địa chủ động đầu tư của doanh nghiệp rất hạn chế.

“VNR nhìn bề ngoài có vẻ lớn, nhưng chúng tôi chỉ có mỗi đoàn tàu được tính vào tài sản doanh nghiệp. Tất cả tài sản kết cấu hạ tầng, từ đường sắt đến nhà ga, kho bãi đều là tài sản của Nhà nước. Chúng tôi làm gì cũng phải xin phép, kể cả việc sửa một nhà vệ sinh trong nhà ga”, một lãnh đạo VNR chia sẻ.

Trên thực tế, kinh phí bảo trì kết cấu hạ tầng đường sắt hiện chỉ khoảng 3.000 tỷ đồng/năm, tương đương khoảng 38% nhu cầu. Sau khi ưu tiên cho các hạng mục bảo đảm an toàn chạy tàu và bảo trì hạ tầng chính tuyến, nguồn lực còn lại dành cho cải tạo nhà ga, bãi hàng rất hạn chế, chỉ khoảng 20 - 30 tỷ đồng mỗi năm.

Nguồn vốn quá mỏng khiến nhiều nhà ga, kho bãi và công trình hậu cần đường sắt chậm được cải tạo, nâng cấp, trong khi yêu cầu nâng cao chất lượng dịch vụ và khai thác thương mại ngày càng lớn. Tình trạng xuống cấp, lạc hậu vì vậy vẫn tồn tại tại nhiều ga và bãi hàng trên mạng lưới đường sắt quốc gia.

Những thay đổi về cơ chế quản lý, sử dụng và khai thác tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt chỉ được hình thành sau khi Chính phủ ban hành Nghị định số 15/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 3/2/2025. Hàng loạt quy định mới tại Nghị định số 15/2025/NĐ-CP đã mở hành lang pháp lý để VNR chủ động đề nghị chuyển các tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia từ hình thức không tính sang tính thành phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Điều kiện then chốt là việc tiếp nhận tài sản phải gắn với Phương án đầu tư bổ sung vốn điều lệ. Theo đó, hồ sơ đề nghị chuyển hình thức giao tài sản phải kèm phương án đầu tư bổ sung vốn điều lệ đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt, cùng ý kiến của cơ quan đại diện chủ sở hữu, danh mục tài sản, hồ sơ pháp lý và các thông tin về nguyên giá, giá trị còn lại, hiện trạng sử dụng.

Như vậy, không chỉ 5 ga đường sắt Hải Phòng, Thanh Hóa, Vinh, Huế, Sài Gòn và tuyến đường sắt Đà Lạt - Trại Mát, VNR còn có cơ sở đề xuất chuyển thêm các tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia khác sang hình thức tính thành phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp, nếu phù hợp với nhu cầu và định hướng sản xuất, kinh doanh của Tập đoàn.

“Điều này sẽ giúp Tập đoàn chủ động hơn trong việc huy động nguồn lực đầu tư để nâng cấp, khai thác hiệu quả các khối tài sản, qua đó phục vụ tốt hơn nhu cầu của hành khách và nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh”, lãnh đạo VNR đánh giá.