Khoảng trống lớn việc làm và sinh kế

Sáu tháng đầu năm 2026, thị trường lao động tiếp tục ghi nhận những tín hiệu tích cực. Lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên đạt 53,7 triệu người, tăng 690.700 người so với cùng kỳ năm trước. Số người có việc làm đạt 52,6 triệu người, tăng 672.500 người. Thu nhập bình quân của người lao động đạt 9 triệu đồng/tháng, tăng 717.000 đồng. Tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động giữ ở mức 2,22%.

Nhưng đằng sau những con số khả quan ấy vẫn là một khoảng trống lớn về việc làm và sinh kế. Gần 2,2 triệu người được thống kê là lao động không sử dụng hết tiềm năng trong 6 tháng đầu năm. Hơn 4 triệu người làm công việc tự sản, tự tiêu, trong đó 89,6% ở khu vực nông thôn. Lao động có việc làm phi chính thức vẫn chiếm 61,9%, riêng khu vực nông thôn lên tới 71,1%.

Những con số này cho thấy, bài toán việc làm của nền kinh tế không chỉ nằm ở tỷ lệ thất nghiệp. Một người vẫn có thể được tính là có việc làm, nhưng công việc chưa đủ giờ, thu nhập thấp hoặc chưa tạo được một sinh kế ổn định. Với nhiều hộ gia đình, nhất là ở khu vực nông thôn, lao động và đất đai, nghề truyền thống hay một hoạt động kinh doanh nhỏ đã có sẵn, nhưng thiếu vốn để mở rộng vẫn là một rào cản.

Khoảng cách thu nhập cũng phần nào cho thấy điều đó. Sáu tháng đầu năm, thu nhập bình quân của lao động thành thị đạt 10,6 triệu đồng/tháng, trong khi lao động nông thôn đạt 7,9 triệu đồng. Vì thế, tạo việc làm ngày càng gắn với một câu hỏi khác: làm thế nào để người đang có khả năng lao động có thêm điều kiện tự tạo việc làm, nâng quy mô sinh kế hoặc tham gia vào những cơ sở sản xuất có khả năng tạo thêm việc làm. Đó là khoảng trống mà tín dụng chính sách có thể tham gia.

Dòng vốn đi vào nơi tạo ra việc làm

Theo Nghị định số 338/2025/NĐ-CP của Chính phủ, chương trình cho vay hỗ trợ tạo việc làm, duy trì và mở rộng việc làm có hai nhóm đối tượng chính là người lao động và cơ sở sản xuất kinh doanh, gồm doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã, tổ hợp tác và hộ kinh doanh.

Quy mô khoản vay cũng được nâng lên. Người lao động được vay tối đa 200 triệu đồng; cơ sở sản xuất kinh doanh được vay tối đa 10 tỷ đồng, với mức không quá 200 triệu đồng cho mỗi lao động được hỗ trợ để tạo, duy trì hoặc mở rộng việc làm. Thời hạn vay tối đa 10 năm.

Điểm đáng nói nằm ở cách nguồn vốn được gắn với mục tiêu việc làm. Người lao động phải có phương án sử dụng vốn để tạo việc làm, duy trì hoặc mở rộng việc làm. Với cơ sở sản xuất kinh doanh, phương án sử dụng vốn cũng phải khả thi và đáp ứng các điều kiện theo quy định.

Như vậy, một khoản vay không dừng ở việc giúp người vay có thêm tiền. Vốn phải đi vào một hoạt động cụ thể: đầu tư sản xuất, kinh doanh, bổ sung nguồn lực để duy trì hoạt động hoặc mở rộng quy mô. Hiệu quả cuối cùng là khả năng tạo ra thu nhập và việc làm.

Mức lãi suất hiện hành của chương trình là 7,9248%/năm. Một số nhóm được hưởng lãi suất bằng mức cho vay hộ nghèo, hiện là 6,24%/năm, trong đó có người lao động là người dân tộc thiểu số thuộc hộ nghèo, người dân tộc Kinh thuộc hộ nghèo tại địa bàn đặc biệt khó khăn, người khuyết tật và người trực tiếp chăm sóc người khuyết tật đặc biệt nặng.

Chính sách ưu đãi cũng dành cho các cơ sở sản xuất kinh doanh sử dụng từ 30% tổng số lao động trở lên thuộc một số nhóm như người khuyết tật, người dân tộc thiểu số, người chấp hành xong án phạt tù hoặc hoàn thành các quyết định đưa vào cơ sở giáo dục, cai nghiện bắt buộc.

Đây là cách tiếp cận đáng chú ý: nguồn vốn được ưu tiên cho cả người có nhu cầu tự tạo việc làm lẫn những cơ sở có khả năng tạo việc làm cho người khác, đồng thời dành điều kiện thuận lợi hơn cho những nhóm khó tham gia thị trường lao động.