Y tế - Sức khỏe
Mức sinh giảm sâu, Việt Nam đối mặt áp lực về nguồn nhân lực
D.Ngân - 21/11/2026 11:52
Mức sinh tại Việt Nam tiếp tục ở dưới ngưỡng thay thế, đặc biệt thấp tại các vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, đặt ra thách thức đối với nguồn cung lao động, tốc độ già hóa dân số và mục tiêu tăng trưởng dài hạn.

Mức sinh thấp gia tăng sức ép lên phát triển kinh tế

Báo cáo quốc gia về đăng ký và thống kê hộ tịch năm 2025 vừa được Cục Thống kê công bố cho thấy, tổng tỷ suất sinh (TFR) của Việt Nam đạt 1,66 con/phụ nữ, giảm 0,18 con so với năm 2024 và thấp hơn đáng kể so với mức sinh thay thế khoảng 2,1 con/phụ nữ. Diễn biến này tiếp tục phản ánh những thay đổi đáng chú ý trong xu hướng sinh con, đồng thời đặt ra yêu cầu điều chỉnh chính sách dân số để bảo đảm nguồn nhân lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Thực trạng mức sinh thấp tại Đông Nam Bộ, khu vực tập trung nhiều trung tâm công nghiệp, dịch vụ và đô thị lớn, đặc biệt đáng quan tâm bởi những tác động tiềm tàng đối với thị trường lao động.

Dữ liệu đăng ký khai sinh giai đoạn 2021-2025 cho thấy tổng tỷ suất sinh biến động trong khoảng 1,62-1,86 con/phụ nữ. Sau mức 1,62 con năm 2022, chỉ số này tăng lên 1,86 con năm 2023, trước khi giảm xuống 1,84 con năm 2024 và tiếp tục giảm còn 1,66 con năm 2025. Xu hướng suy giảm thể hiện rõ ở những nhóm tuổi có mức sinh cao, đặc biệt là phụ nữ trong độ tuổi 25-34.

Đáng chú ý, sự chênh lệch về mức sinh giữa các vùng kinh tế - xã hội ngày càng đặt ra những vấn đề khác nhau đối với công tác dân số. Bắc Trung Bộ ghi nhận mức sinh cao nhất cả nước với 2 con/phụ nữ, tiếp đến là Trung du và miền núi phía Bắc với 1,97 con; Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên đạt 1,87 con, trong khi Đồng bằng sông Hồng ở mức 1,78 con.

Ngược lại, Đồng bằng sông Cửu Long chỉ đạt 1,48 con/phụ nữ và Đông Nam Bộ thấp nhất cả nước với 1,25 con. Khoảng cách 0,75 con giữa hai vùng có mức sinh cao nhất và thấp nhất cho thấy sự phân hóa đáng kể về hành vi sinh sản và điều kiện kinh tế - xã hội giữa các khu vực.

Thực trạng mức sinh thấp tại Đông Nam Bộ, khu vực tập trung nhiều trung tâm công nghiệp, dịch vụ và đô thị lớn, đặc biệt đáng quan tâm bởi những tác động tiềm tàng đối với thị trường lao động. Nếu xu hướng này kéo dài, số người bước vào độ tuổi lao động trong tương lai có nguy cơ suy giảm, trong khi nhu cầu nhân lực phục vụ sản xuất, kinh doanh và phát triển các ngành kinh tế mới tiếp tục gia tăng.

Tuy nhiên, Cục Thống kê lưu ý dữ liệu đăng ký khai sinh chưa phản ánh đầy đủ số trẻ sinh sống, do đó tổng tỷ suất sinh được tính toán từ nguồn này có thể thấp hơn mức sinh thực tế. Kết quả cần được đối chiếu với các cuộc điều tra dân số và những nguồn thống kê khác để có đánh giá toàn diện.

Thực tế, kết quả Điều tra biến động dân số và kế hoạch hóa gia đình tại thời điểm 1/4/2025 cho thấy tổng tỷ suất sinh của Việt Nam năm 2025 đạt 1,93 con/phụ nữ, tăng nhẹ so với mức 1,91 con năm 2024. Mặc dù có sự khác biệt do nguồn dữ liệu và phương pháp tính toán, cả hai kết quả đều phản ánh thực trạng mức sinh của Việt Nam đang thấp hơn ngưỡng thay thế.

Đánh giá về xu hướng này, bác sỹ Mai Xuân Phương, nguyên Phó vụ trưởng Vụ Truyền thông - Giáo dục, Tổng cục Dân số cho rằng, tình trạng người trẻ ngày càng ngại kết hôn, sinh con là một trong những nguyên nhân đáng quan tâm. Tuổi kết hôn lần đầu có xu hướng tăng, trong khi những áp lực về tài chính, việc làm và trách nhiệm chăm sóc gia đình khiến nhiều người lựa chọn trì hoãn hoặc sinh ít con hơn mong muốn.

Chi phí nhà ở, giáo dục, chăm sóc sức khỏe và nuôi dạy trẻ ngày càng trở thành những yếu tố có ảnh hưởng lớn đến quyết định sinh con, nhất là tại các đô thị. Cùng với đó, yêu cầu phát triển nghề nghiệp, duy trì thu nhập và bảo đảm chất lượng cuộc sống khiến việc cân bằng giữa công việc và gia đình trở thành bài toán không dễ giải quyết đối với nhiều cặp vợ chồng trẻ.

Dưới góc nhìn kinh tế, mức sinh thấp kéo dài có thể làm thay đổi cơ cấu dân số và thu hẹp nguồn bổ sung cho lực lượng lao động trong những thập niên tới. Quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh hơn cũng đồng nghĩa với nhu cầu ngày càng lớn về chăm sóc sức khỏe, hưu trí và các dịch vụ an sinh xã hội, trong khi số người trong độ tuổi lao động đóng góp vào hệ thống có nguy cơ giảm tương đối.

Những thay đổi này có thể tạo thêm sức ép đối với năng suất lao động, khả năng duy trì tăng trưởng và cân đối nguồn lực cho phát triển. Bởi vậy, duy trì mức sinh thay thế đang trở thành vấn đề có ý nghĩa chiến lược, gắn trực tiếp với chất lượng nguồn nhân lực và triển vọng phát triển bền vững của đất nước.

Tạo điều kiện để người trẻ yên tâm sinh con

Trước xu hướng mức sinh giảm, chính sách dân số của Việt Nam đang có sự điều chỉnh quan trọng, chuyển trọng tâm từ kiểm soát mức sinh sang khuyến khích, hỗ trợ người dân sinh con trên cơ sở tự nguyện, đồng thời hướng tới duy trì mức sinh thay thế bền vững.

Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đã xác định yêu cầu gia tăng tỷ lệ sinh nhằm đạt mức sinh thay thế bền vững, chủ động thích ứng với quá trình già hóa dân số.

Định hướng này tiếp tục được cụ thể hóa trong Luật Dân số số 113/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Luật khẳng định quyền của cá nhân, cặp vợ chồng trong việc quyết định số con, thời gian sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh, đồng thời bổ sung nhiều chính sách hỗ trợ nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc sinh và nuôi dạy con.

Một trong những điểm đáng chú ý là quy định tăng thời gian nghỉ thai sản đối với lao động nữ sinh con thứ hai lên 7 tháng, thay cho mức 6 tháng thông thường; lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con thứ hai. Việc mở rộng thời gian nghỉ thai sản góp phần tạo điều kiện để người mẹ phục hồi sức khỏe, chăm sóc trẻ nhỏ, đồng thời khuyến khích người cha chia sẻ trách nhiệm gia đình.

Bên cạnh đó, Luật Dân số quy định các chính sách hỗ trợ tài chính đối với phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, phụ nữ thuộc nhóm dân tộc thiểu số rất ít người và phụ nữ tại những địa phương có mức sinh thấp. Người có từ hai con đẻ trở lên còn thuộc diện được ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội theo quy định pháp luật.

Cùng với hoàn thiện hành lang pháp lý, ngày 13/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 291/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030. Chương trình đặt mục tiêu phấn đấu tăng trung bình 2% tổng tỷ suất sinh trên toàn quốc mỗi năm, hướng tới đạt và duy trì mức sinh thay thế, đáp ứng yêu cầu về nguồn nhân lực phục vụ phát triển đất nước.

Đến năm 2030, trên 95% cặp vợ chồng, nam nữ trong độ tuổi sinh đẻ được cung cấp thông tin về kết hôn, sinh con; 100% tỉnh, thành phố thực hiện các chính sách hỗ trợ cá nhân, cặp vợ chồng sinh và nuôi con. Các địa phương được chủ động xây dựng giải pháp phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng cân đối ngân sách, ưu tiên khu vực có mức sinh dưới ngưỡng thay thế.

Thực tế, một số địa phương đã triển khai chính sách hỗ trợ trực tiếp nhằm khuyến khích các gia đình sinh đủ hai con. Tại TP.HCM, phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi được hỗ trợ từ 3 đến 5 triệu đồng tùy thời điểm áp dụng chính sách. Thông tin do Chi cục Dân số TP.HCM công bố hồi tháng 4/2026 cho thấy gần 9.000 phụ nữ đã được nhận hỗ trợ từ ngân sách thành phố.

Dù vậy, hỗ trợ tài chính một lần khó có thể giải quyết đầy đủ những rào cản ảnh hưởng đến quyết định sinh con. Đối với nhiều gia đình trẻ, chi phí nuôi dạy con kéo dài trong nhiều năm, cùng những lo ngại về việc làm, thu nhập và cơ hội thăng tiến sau sinh, có thể tác động lớn hơn khoản hỗ trợ ban đầu.

Theo các chuyên gia, chính sách khuyến sinh cần được triển khai đồng bộ với các giải pháp phát triển nhà ở, giáo dục, y tế, việc làm và dịch vụ chăm sóc trẻ em. Việc mở rộng mạng lưới nhà trẻ, nhất là tại các khu công nghiệp và đô thị đông dân cư, cùng với nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc trẻ có chi phí phù hợp sẽ góp phần giảm áp lực đối với các gia đình có con nhỏ.

Các chính sách hỗ trợ phụ nữ duy trì việc làm, phát triển nghề nghiệp sau sinh, thúc đẩy môi trường làm việc thân thiện với gia đình và khuyến khích sự tham gia của nam giới trong chăm sóc con cũng cần được quan tâm đúng mức. Khả năng cân bằng giữa công việc và cuộc sống gia đình có ý nghĩa quan trọng đối với quyết định sinh thêm con của người lao động trẻ.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên từng nhận định, mức sinh thấp và tiếp tục có xu hướng giảm, cùng tốc độ già hóa dân số nhanh, đang là những thách thức lớn đối với công tác dân số, đòi hỏi sự chuyển đổi mạnh mẽ cả về tư duy và phương pháp thực hiện.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không đơn thuần là vận động các cặp vợ chồng sinh đủ hai con, mà cần tạo dựng những điều kiện kinh tế - xã hội thuận lợi để người dân có thể thực hiện mong muốn sinh con phù hợp với hoàn cảnh và khả năng của mình.

Về dài hạn, hiệu quả của chính sách dân số sẽ phụ thuộc vào mức độ cải thiện thực chất các điều kiện sống, khả năng tiếp cận dịch vụ công và sự ổn định về thu nhập, việc làm của các gia đình trẻ. Đây cũng là cơ sở để giảm những đánh đổi về kinh tế và cơ hội nghề nghiệp gắn với việc sinh, nuôi dạy con.

Tin liên quan
Tin khác