Áp lực từ nhu cầu điện của nền kinh tế tăng trưởng cao 

Tại Hội thảo “Chuyển dịch năng lượng - Động lực cho mục tiêu tăng trưởng hai con số” do Báo Lao Động phối hợp với Bộ Công Thương tổ chức, nhiều chuyên gia nhận định nhu cầu điện của Việt Nam sẽ tiếp tục tăng mạnh trong những năm tới khi nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng cao hơn, đặc biệt ở các lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo, công nghệ cao, trung tâm dữ liệu và kinh tế số. Trong bối cảnh đó, ngành năng lượng cần đi trước một bước để bảo đảm cung ứng đủ điện cho sản xuất, kinh doanh và đời sống nhân dân.

Ông Trịnh Quốc Vũ, Phó cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công Thương) cho biết, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam trong nhiều năm qua luôn duy trì ở mức cao so với khu vực và thế giới, kéo theo nhu cầu năng lượng và điện năng tăng nhanh. Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV cũng đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2026 - 2030 từ 10%/năm trở lên, khiến yêu cầu bảo đảm nguồn điện cho phát triển kinh tế - xã hội càng trở nên cấp thiết.

Theo ông Vũ, Việt Nam đã cơ bản đáp ứng nhu cầu điện và năng lượng phục vụ phát triển đất nước trong thời gian qua. Tuy nhiên, ngành năng lượng vẫn đối mặt nhiều thách thức khi các nguồn cung trong nước ngày càng khó đáp ứng nhu cầu tăng cao, trong khi tỷ trọng năng lượng sơ cấp nhập khẩu tiếp tục gia tăng. Điều này tạo áp lực lớn đối với mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn tới.

Từ góc độ nghiên cứu, TS. Nguyễn Xuân Quang, Viện Công nghệ Năng lượng, Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng, quá trình chuyển dịch năng lượng hiện nay đang gặp nhiều nút thắt mang tính hệ thống, ảnh hưởng trực tiếp tới việc thực hiện Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, bảo đảm an ninh năng lượng và thu hút đầu tư.

Một trong những thách thức lớn nhất là hạ tầng lưới điện chưa đồng bộ và đang chịu áp lực quá tải. Theo ông Quang, hệ thống điện Việt Nam vốn được thiết kế cho các nguồn điện truyền thống tập trung nên chưa thực sự sẵn sàng tiếp nhận các nguồn năng lượng tái tạo phân tán và có tính biến động cao.

Đến cuối năm 2025, tổng công suất nguồn điện toàn quốc đạt khoảng 90.000 MW, trong đó năng lượng tái tạo (không bao gồm thủy điện lớn) chiếm khoảng 27 - 28%, tương đương hơn 24.000 MW. Tuy nhiên, một số khu vực duyên hải miền Trung thường xuyên phải cắt giảm sản lượng điện tái tạo từ 20 - 30%, thậm chí lên tới 50 - 60% trong một số thời điểm.

“Điều này tạo ra một nghịch lý là Việt Nam có nguồn điện sạch nhưng không thể truyền tải hết lên hệ thống, gây lãng phí nguồn lực và làm giảm niềm tin của nhà đầu tư”, ông Quang nhận xét.

Không chỉ hạ tầng, cơ chế giá điện cũng được xem là một điểm nghẽn. Theo TS. Nguyễn Xuân Quang, chuyển dịch năng lượng đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn, trong khi giá điện bán lẻ bình quân của Việt Nam vẫn thấp hơn nhiều quốc gia trong khu vực. Nếu giá điện không phản ánh đầy đủ chi phí đầu tư và vận hành hệ thống, việc thu hút nguồn lực tư nhân vào lĩnh vực năng lượng sẽ gặp nhiều khó khăn.

Gỡ nút thắt từ hạ tầng, cơ chế và nguồn lực đầu tư

Theo TS. Nguyễn Xuân Quang, một hạn chế khác là việc áp dụng cơ chế giá điện thống nhất trên phạm vi cả nước. Trong khi nguồn năng lượng tái tạo tập trung chủ yếu ở miền Trung và miền Nam, các trung tâm tiêu thụ điện lớn lại nằm tại miền Bắc và các đô thị lớn phía Nam. Cơ chế giá chung hiện nay chưa phản ánh đầy đủ chi phí truyền tải, tổn thất điện năng và mức độ tắc nghẽn của hệ thống lưới điện.

Hệ quả là xuất hiện tình trạng bù chéo giữa các vùng, thiếu tín hiệu giá để khuyến khích đầu tư hiệu quả và làm gia tăng nguy cơ cắt giảm sản lượng điện tái tạo tại một số khu vực.

Để tháo gỡ các nút thắt này, TS. Nguyễn Xuân Quang kiến nghị đẩy nhanh đầu tư hạ tầng lưới điện và hệ thống lưu trữ năng lượng theo mô hình đối tác công - tư; hoàn thiện Luật Điện lực theo hướng thị trường hóa, rút ngắn thủ tục hành chính và ưu tiên phát triển các nguồn điện linh hoạt, trong đó có nhiệt điện khí đóng vai trò nguồn chuyển tiếp.

Ông cũng đề xuất cải cách cơ chế giá điện theo hướng thị trường hơn, áp dụng giá điện hai thành phần, giá theo vị trí và theo khung giờ sử dụng, đồng thời có chính sách hỗ trợ phù hợp đối với các khu vực vùng sâu, vùng xa. Bên cạnh đó là việc thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả; chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn và quy hoạch đồng bộ giữa ngành điện với giao thông nhằm đáp ứng nhu cầu điện gia tăng từ quá trình điện hóa phương tiện.

Từ phía cơ quan quản lý, ông Trịnh Quốc Vũ cho biết Bộ Công Thương sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách để tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho việc triển khai các dự án điện. Cùng với đó là đôn đốc các địa phương hỗ trợ nhà đầu tư thực hiện dự án đúng tiến độ, đồng thời đa dạng hóa các nguồn vốn huy động từ tín dụng, thị trường chứng khoán, vốn viện trợ và các nguồn lực trong nước, quốc tế để thúc đẩy đầu tư vào lĩnh vực điện lực.

Một giải pháp quan trọng khác là phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng. Theo ông Vũ, Bộ Công Thương đã chỉ đạo Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các Tổng công ty điện lực nghiên cứu, đầu tư các hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) tại những khu vực có phụ tải lớn nhằm tăng tính linh hoạt cho hệ thống điện, đặc biệt trong các giờ cao điểm buổi tối.

Song song đó, Bộ Công Thương đang sửa đổi các quy định liên quan đến cơ chế giá điện theo khung giờ sử dụng nhằm hỗ trợ công tác vận hành hệ thống điện hiệu quả hơn. Những điều chỉnh này được kỳ vọng sẽ góp phần bảo đảm cung cấp điện ổn định trong ngắn hạn cũng như tạo nền tảng cho việc phát triển thị trường điện trong tương lai.

Về dài hạn, giai đoạn 2027 - 2030 sẽ cần thêm nhiều nguồn điện mới được đưa vào vận hành, đặc biệt là điện mặt trời và điện gió tại miền Bắc, nơi tỷ trọng năng lượng tái tạo hiện vẫn ở mức thấp và còn nhiều dư địa phát triển. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, bài toán về cơ chế giá điện và chính sách đầu tư vẫn cần tiếp tục được tháo gỡ.

Theo ông Trịnh Quốc Vũ, Bộ Công Thương đang được giao sửa đổi Luật Điện lực nhằm cập nhật các chính sách mới và xử lý những vướng mắc trong đầu tư nguồn điện, lưới điện theo tinh thần Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị. Kỳ vọng là những thay đổi về chính sách sẽ tạo thêm động lực để thu hút đầu tư, phát triển hệ thống điện đồng bộ hơn và đáp ứng yêu cầu tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn tới.