Thời tiết chuyển từ hè sang thu với nhiệt độ thay đổi thất thường, xen kẽ những ngày nắng nóng và các đợt mưa làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh đường hô hấp ở trẻ. Cùng thời điểm năm học mới bắt đầu, trẻ quay trở lại trường, mật độ tiếp xúc tăng cao cũng tạo thêm điều kiện cho các tác nhân gây bệnh lây truyền.

PGS-TS.Nguyễn Thị Diệu Thúy, Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội cho biết, các đợt giao mùa từ tháng 8-9 hoặc giai đoạn tháng 3-5 thường ghi nhận sự gia tăng bệnh lý đường hô hấp ở trẻ. Sự thay đổi môi trường sinh hoạt, chế độ ngủ nghỉ sau kỳ nghỉ hè cùng lịch học tập mới cũng có thể tác động đến sức khỏe của trẻ.

Trong số những tác nhân gây bệnh thường gặp, phế cầu và Haemophilus influenzae (HI) đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ nhỏ. Phế cầu không chỉ gây các bệnh đường hô hấp mà còn có khả năng xâm nhập vào máu, hệ thần kinh trung ương, dẫn tới những bệnh cảnh nghiêm trọng như nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, thậm chí đe dọa tính mạng.

Phế cầu khuẩn có thể cư trú trong đường hô hấp của người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng. Tuy nhiên, với trẻ nhỏ hoặc những người có yếu tố nguy cơ, vi khuẩn có thể gây viêm tai giữa, viêm phổi và các bệnh nhiễm trùng xâm lấn.

Dữ liệu giám sát tại Bệnh viện Nhi đồng 1 và Bệnh viện Nhi đồng 2 TP.HCM giai đoạn 2012-2021 cho thấy, phế cầu là tác nhân phổ biến nhất gây viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi, chiếm 86,1%, tiếp đến là H. influenzae với 7,6% và não mô cầu 6,3%.

Một nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung ương trên 274 trẻ mắc bệnh phế cầu xâm lấn giai đoạn 2019-2022 cũng ghi nhận 24 trường hợp tử vong, trong đó 84,7% số ca tử vong thuộc nhóm trẻ dưới 5 tuổi.

PGS-TS.Nguyễn Thị Diệu Thúy lưu ý, người lớn có hệ miễn dịch tốt có thể mang phế cầu trong đường hô hấp nhưng hoàn toàn không biểu hiện bệnh, sau đó vô tình truyền vi khuẩn cho trẻ nhỏ trong gia đình. Vì vậy, nguy cơ phơi nhiễm của trẻ không chỉ xuất hiện từ những người đang có biểu hiện ho, sốt hay viêm đường hô hấp rõ ràng.

Bệnh nặng do phế cầu cũng không chỉ xảy ra ở trẻ có bệnh nền. Trẻ khỏe mạnh vẫn có thể diễn tiến nặng nếu nhiễm những chủng có khả năng gây bệnh cao hoặc vi khuẩn kháng với nhiều loại kháng sinh.

Mối lo ngày càng lớn hiện nay là tình trạng phế cầu kháng kháng sinh. Nếu nhiều trường hợp trước kia có thể đáp ứng với các kháng sinh thông thường, sự xuất hiện của các chủng đề kháng hoặc đa kháng khiến lựa chọn thuốc điều trị trở nên phức tạp hơn.

Các nghiên cứu tại Việt Nam đã ghi nhận tỷ lệ phế cầu kháng nhiều nhóm kháng sinh phổ biến ở mức đáng lưu ý. Nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2019-2022 cho thấy 75,3% chủng phế cầu gây bệnh xâm lấn đề kháng với cephalosporin thế hệ ba, tỷ lệ đề kháng với erythromycin và clindamycin cũng ở mức cao. Một số nghiên cứu tại Cần Thơ và Nghệ An ghi nhận tình trạng đề kháng với nhiều nhóm kháng sinh thông thường.

Thực tế này khiến việc điều trị phải dựa chặt chẽ hơn vào biểu hiện lâm sàng, mức độ nặng và kết quả xét nghiệm, đặc biệt là kháng sinh đồ, để lựa chọn thuốc phù hợp. Việc tự ý mua và sử dụng kháng sinh, đổi thuốc hoặc ngừng thuốc không đúng chỉ định không chỉ tiềm ẩn nguy cơ đối với từng người bệnh mà còn làm gia tăng áp lực kháng thuốc trong cộng đồng.

Trẻ dưới 5 tuổi là nhóm cần được đặc biệt chú ý. Bệnh do phế cầu có thể bắt đầu với sốt, ho, chảy mũi, sau đó xuất hiện khó thở, mệt mỏi và tổn thương phổi. Một đợt bệnh có thể kéo dài 7-10 ngày hoặc lâu hơn tùy mức độ và biến chứng, những trường hợp nặng có thể phải điều trị nhiều tuần.

Đáng lo ngại hơn, phế cầu xâm lấn hệ thần kinh trung ương gây viêm màng não có thể để lại những hậu quả lâu dài, ảnh hưởng đến thần kinh, nhận thức, khả năng học tập và sự phát triển tâm thần - vận động của trẻ. Một số di chứng không biểu hiện rõ ngay sau giai đoạn điều trị mà chỉ dần được nhận thấy trong quá trình phát triển, chẳng hạn chậm nói, chậm nhận thức hoặc gặp khó khăn về vận động.

Ngoài trẻ nhỏ, những trẻ lớn hơn mắc bệnh thận mạn, bệnh gan mạn, hen dai dẳng mức độ trung bình hoặc nặng, suy giảm miễn dịch, bệnh tim, bệnh phổi mạn tính hoặc tiểu đường cũng thuộc nhóm cần đặc biệt lưu ý trước nguy cơ bệnh do phế cầu.

Trong bối cảnh kháng kháng sinh ngày càng trở thành thách thức đối với điều trị, phòng bệnh giữ vai trò quan trọng nhằm giảm nguy cơ trẻ mắc bệnh và diễn tiến nặng.

PGS-TS.Nguyễn Thị Diệu Thúy cho biết, vắc-xin không bao phủ toàn bộ các chủng phế cầu nhưng tiêm chủng vẫn là biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và bệnh nặng đối với những chủng nằm trong phạm vi bảo vệ của vắc-xin. Trẻ cần được tiêm đúng lịch, đủ liều, phù hợp với độ tuổi và tình trạng sức khỏe; phụ huynh không nên trì hoãn tiêm chủng nếu trẻ đang khỏe mạnh và đã đến thời điểm được khuyến cáo tiêm.

Cùng với vắc-xin, những biện pháp phòng bệnh đường hô hấp quen thuộc vẫn cần được duy trì, gồm rửa tay thường xuyên, giữ vệ sinh môi trường sống, hạn chế để trẻ tiếp xúc gần với người có triệu chứng hô hấp và không dùng chung đồ dùng cá nhân.

Phụ huynh cũng cần theo dõi sát những biểu hiện bất thường của trẻ. Sốt cao kéo dài, khó thở, thở nhanh, tím tái, li bì, bỏ bú hoặc ăn uống kém, nôn nhiều, co giật hay thay đổi ý thức là những dấu hiệu cảnh báo cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.

Sự gia tăng của các chủng phế cầu kháng thuốc khiến bài toán bảo vệ trẻ không thể chỉ đặt vào khả năng điều trị sau mắc bệnh. Tiêm chủng đầy đủ, hạn chế sử dụng kháng sinh tùy tiện, phát hiện sớm dấu hiệu nặng và duy trì những biện pháp phòng bệnh hô hấp cần trở thành các lớp bảo vệ song hành, nhất là với trẻ nhỏ trong mùa tựu trường.