Cùng với quá trình sắp xếp lại bộ máy và yêu cầu phát triển mới, việc sửa Luật Thi đua, khen thưởng trở thành yêu cầu tất yếu nhằm tạo động lực thực chất hơn từ chính sách.

Tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Đỗ Thanh Bình đã trình bày tờ trình dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thi đua, khen thưởng, nhấn mạnh yêu cầu phải điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn vận hành mới của bộ máy và nền kinh tế.

Áp lực cải cách tổ chức, đặc biệt trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đang làm thay đổi cấu trúc hệ thống hành chính. Sự thay đổi này kéo theo việc nhiều quy định về danh hiệu thi đua, tiêu chuẩn xét tặng, thẩm quyền khen thưởng trở nên không còn phù hợp.

Theo Bộ trưởng Đỗ Thanh Bình, nếu không kịp thời sửa đổi, hệ thống thi đua, khen thưởng sẽ khó theo kịp thực tiễn, thậm chí có thể trở thành “điểm nghẽn” trong việc khuyến khích đổi mới.

Dự thảo luật lần này được thiết kế xoay quanh 6 nhóm nội dung lớn, tập trung vào việc điều chỉnh phạm vi thi đua, hệ thống danh hiệu và tiêu chuẩn khen thưởng. Một trong những thay đổi là việc đồng bộ hóa danh hiệu thi đua với mô hình chính quyền mới. Theo đó, danh hiệu “xã, phường, thị trấn tiêu biểu” được điều chỉnh thành “xã, phường, đặc khu tiêu biểu”, phản ánh đúng cấu trúc hành chính hiện hành khi không còn đơn vị “thị trấn”.

Song song với việc điều chỉnh tên gọi, tiêu chuẩn xét tặng cũng được cập nhật theo hướng gắn với thực tiễn phát triển khoa học, công nghệ. Điều kiện liên quan đến “đề tài khoa học, công trình khoa học” được thay thế bằng yêu cầu về “nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo”, phù hợp với Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025. Sự thay đổi này nhằm mở rộng không gian ghi nhận thành tích, không bó hẹp trong các khuôn mẫu truyền thống.

Danh hiệu “Chiến sĩ thi đua cơ sở” cũng được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn. Thay vì quy định có phần cứng nhắc như hiện nay, dự thảo luật giao Chính phủ quy định tỷ lệ xét tặng, phù hợp với thực tiễn triển khai. Thực tế ở nhiều ngành, lĩnh vực cho thấy việc công nhận sáng kiến còn phổ biến, gây khó khăn trong bảo đảm tính thực chất của danh hiệu. 

Ở góc độ khen thưởng, dự thảo luật nhấn mạnh nguyên tắc khuyến khích đổi mới, sáng tạo. Ghi nhận thành tích vượt khỏi kết quả công việc thông thường, hướng tới các đóng góp có giá trị gia tăng cao, đặc biệt trong lĩnh vực chuyển đổi số, khoa học, công nghệ. Đồng thời, tiêu chuẩn khen thưởng tích lũy công trạng của tập thể, cá nhân cũng được điều chỉnh theo hướng rõ ràng hơn, bảo đảm sự tương xứng giữa thành tích và hình thức khen thưởng.

Quá trình thẩm tra cho thấy sự đồng thuận cao về sự cần thiết phải sửa đổi luật. Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh đánh giá, việc sửa luật lần này có ý nghĩa quan trọng trong việc thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng, đặc biệt là về sắp xếp tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cũng đặt ra một số vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện. Trong đó, đáng chú ý là việc chưa làm rõ nguồn lực để triển khai luật, bao gồm cả nhân lực và tài chính. Đây là yếu tố quyết định hiệu quả thực thi, bởi nếu thiếu nguồn lực, các quy định dù hoàn thiện cũng khó đi vào cuộc sống.

Về cơ chế khen thưởng đột xuất và khen thưởng chuyên đề, thực tiễn cho thấy, nhiều thành tích nổi bật, mang tính thời điểm hoặc chuyên sâu chưa được ghi nhận kịp thời do thiếu quy định cụ thể. Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ xây dựng tiêu chí rõ ràng về điều kiện, tần suất và thẩm quyền khen thưởng đối với các trường hợp này, vừa tạo động lực, vừa bảo đảm tính chặt chẽ.

Nguyên tắc “một thành tích chỉ được khen thưởng một lần” tiếp tục được nhấn mạnh nhằm tránh trùng lặp, đồng thời bảo đảm sự công bằng trong hệ thống. Việc mở rộng phạm vi ghi nhận thành tích được đặt trong yêu cầu giữ vững chuẩn mực, không hạ thấp tiêu chí khen thưởng. 

Về hình thức khen thưởng, yêu cầu đặt ra là phải thống nhất cách hiểu giữa các loại hình như khen thưởng phong trào và khen thưởng chuyên đề. Nếu không làm rõ, nguy cơ chồng chéo và thiếu nhất quán trong áp dụng là khó tránh khỏi, đặc biệt khi triển khai trên phạm vi rộng.

Đặc biệt, các tiêu chí khen thưởng cần được thiết kế sát thực tế, gắn với kết quả và hiệu quả công việc sẽ giúp chính sách trở thành đòn bẩy nâng năng suất, nâng chất lượng đội ngũ và hiệu quả vận hành của bộ máy.

Lần sửa luật này được kỳ vọng hình thành khuôn khổ pháp lý linh hoạt, thực chất hơn, đồng thời khơi dậy tinh thần cống hiến, đổi mới trong toàn hệ thống. Khi yêu cầu phát triển ngày càng cao, một cơ chế thi đua, khen thưởng hiệu quả sẽ góp phần chuyển hóa chủ trương thành kết quả cụ thể.