Phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu

Nhiều doanh nghiệp trong ngành điện tử đã có đơn hàng đến hết quý III và một phần quý IV/2026. Đáng chú ý, đơn hàng liên quan đến thiết bị hạ tầng mạng đang tăng trưởng mạnh; các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng của Samsung, Apple, LG... tiếp tục duy trì công suất sản xuất ở mức cao.

Động lực tích cực từ đơn hàng duy trì liên tục gần 6 tháng qua đã đưa tổng kim ngạch xuất khẩu điện tử tăng trưởng "thần tốc", đạt mức kỷ lục 92,5 tỷ USD, tăng gần 60% so với cùng kỳ năm ngoái.

Bội thu đơn hàng, ghi nhận doanh thu xuất khẩu cao chưa từng có nhưng nỗi lo của doanh nghiệp vẫn chưa vơi.

"Điều doanh nghiệp ngại nhất là tỷ lệ nội địa hóa của ngành còn thấp, doanh nghiệp vẫn phụ thuộc vào linh kiện và vật liệu nhập khẩu, nhất là trong lĩnh vực bán dẫn", bà Đỗ Thị Thúy Hương, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam (VEIA) chia sẻ tại Hội nghị "Thúc đẩy xuất khẩu đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số".

Chia sẻ của bà Hương không phải là vấn đề mới, mà đã tồn tại nhiều năm qua, và càng bộc lộ rõ khi xuất khẩu tăng trưởng thì nhập khẩu nguyên liệu cũng tăng theo.

Tỷ lệ nội địa hóa thấp là nguyên nhân khiến kim ngạch nhập khẩu đầu vào của ngành điện tử lên tới xấp xỉ 100 tỷ USD, đưa ngành này nhập siêu khoảng 6,7 tỷ USD chỉ trong chưa đầy 6 tháng.

Tình trạng phụ thuộc nguồn cung nhập khẩu cũng diễn ra ở ngành dệt may, dù những năm gần đây tỷ lệ nội địa hóa đã phần nào được cải thiện.

Hiện khâu dệt, nhuộm và hoàn tất vẫn là điểm nghẽn lớn nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ của các FTA như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA).

"Nếu không phát triển được các khâu này thì rất khó tận dụng đầy đủ ưu đãi thuế quan từ các FTA", ông Trương Văn Cẩm, Phó chủ tịch Vitas nhận định.

Điều này không chỉ làm gia tăng chi phí sản xuất, mà còn ảnh hưởng đến tính chủ động của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng, nhất là khi thị trường thế giới xuất hiện những biến động về thương mại và địa chính trị.

Sau 10 năm xuất siêu liên tục, từ đầu năm 2026 cán cân thương mại đã chuyển sang nhập siêu và mức nhập siêu tăng dần qua từng tháng. Đơn cử, riêng 15 ngày đầu tháng 6/2026, nhập siêu gần 2,8 tỷ USD.

Lũy kế từ đầu năm đến ngày 15/6/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước đạt gần 497 tỷ USD, tăng 27,1% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt gần 240 tỷ USD, tăng hơn 21%; nhập khẩu đạt 256,7 tỷ USD, tăng 33,1%, đưa cán cân thương mại nhập siêu gần 17 tỷ USD, đánh dấu 6,5 tháng nhập siêu liên tục (từ tháng 12/2025 đến nay).

Bức tranh xuất khẩu tiếp tục cho thấy, vai trò dẫn dắt của khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).

Trong tổng kim ngạch xuất khẩu gần 240 tỷ USD, khu vực FDI đạt 191 tỷ USD, chiếm tới 79,5%. Trong khi đó, khu vực doanh nghiệp trong nước chỉ đạt 49 tỷ USD, tương đương 20,5% tổng kim ngạch; mức nhập siêu của doanh nghiệp trong nước cũng tăng lên khoảng 20 tỷ USD. Diễn biến này phản ánh những hạn chế về năng lực cạnh tranh và khả năng tham gia chuỗi cung ứng của
doanh nghiệp nội địa.

Theo Cục Hải quan, nhóm hàng tác động lớn nhất đến cán cân thương mại là máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện. Giá nhiều loại chip trên thị trường thế giới tăng mạnh, có loại tăng gấp 5-7 lần so với trước, kéo theo giá trị nhập khẩu tăng cao.

Bộ trưởng Công thương Lê Mạnh Hùng thừa nhận hoạt động xuất nhập khẩu hiện đối mặt với bốn rủi ro lớn: độ mở nền kinh tế quá cao; phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu, máy móc; tập trung vào một số thị trường xuất khẩu chủ lực; và chưa làm chủ được chuỗi logistics, vận tải quốc tế.

Đơn cử, xuất khẩu máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng khác đến ngày 15/6 đạt gần 30 tỷ USD, song kim ngạch nhập khẩu của nhóm hàng này cũng lên tới 31,2 tỷ USD, khiến cán cân thương mại của nhóm hàng thâm hụt hơn 1 tỷ USD.

Rõ ràng, dù đã có nhiều nỗ lực cải cách và thúc đẩy nội địa hóa, Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu máy móc, linh kiện, nguyên phụ liệu, năng lượng và nhiều hàng hóa trung gian phục vụ sản xuất. Vì vậy, mỗi chu kỳ tăng trưởng cao thường đi kèm với
một chu kỳ nhập khẩu cao.

Thách thức nâng cao tỷ lệ nội địa hóa

Để nền kinh tế đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, xuất khẩu tiếp tục là một trong những trụ cột quan trọng, bên cạnh đầu tư và tiêu dùng. Theo đó, cả ba động lực tăng trưởng này cần duy trì đà tăng ở mức hai con số nhằm tạo động lực đủ mạnh cho tăng trưởng bền vững.

Chặng đường nửa đầu năm đã khép lại với nhiều kết quả ấn tượng về xuất khẩu, song dự báo nửa cuối năm vẫn còn không ít "chướng ngại vật".

Các thị trường nhập khẩu lớn của Việt Nam như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc... ngày càng gia tăng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững, giảm phát thải và an ninh chuỗi cung ứng. Xu hướng bảo hộ thương mại tiếp tục gia tăng tại nhiều quốc gia, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì và mở rộng thị trường của hàng Việt.

Đáng chú ý, Mỹ - thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam - tiếp tục là quốc gia áp dụng nhiều biện pháp phòng vệ thương mại đối với hàng hóa Việt Nam, đặc biệt là thép, pin năng lượng mặt trời, gỗ dán...

Theo ông Đinh Quốc Thái, Phó chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), tình trạng dư thừa công suất thép trên toàn cầu tiếp tục kéo theo xu hướng gia tăng các biện pháp bảo hộ tại nhiều thị trường. Đơn cử, Mỹ áp dụng Mục 232 của Đạo luật Thương mại với mức thuế lên tới 50% đối với một số sản phẩm thép. Cùng với đó, nhiều vụ việc phòng vệ thương mại tiếp tục được khởi xướng điều tra đối với thép Việt Nam.

Bên cạnh các rào cản kỹ thuật mới từ các thị trường, thách thức hiện hữu trong chặng đường nửa cuối năm là kiểm soát hiệu quả cán cân thương mại.

Trước con số nhập siêu gần 17 tỷ USD, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh, nhập siêu gia tăng có thể tạo áp lực đối với tăng trưởng kinh tế nếu không được kiểm soát phù hợp.

Để nâng cao năng lực cạnh tranh trong dài hạn, Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam kiến nghị Chính phủ tiếp tục đẩy mạnh thu hút các dự án FDI công nghệ cao trong lĩnh vực điện tử, AI và bán dẫn; đồng thời nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ trong nước.

"Chúng tôi kiến nghị Chính phủ sớm ban hành Chiến lược phát triển ngành công nghiệp điện tử Việt Nam giai đoạn 2026-2035; hoàn thiện cơ chế ưu đãi cho ngành điện tử, bán dẫn, AI và trung tâm dữ liệu; đẩy nhanh chương trình phát triển công nghiệp bán dẫn quốc gia và có chính sách tín dụng, thuế phù hợp để hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ",
bà Đỗ Thị Thúy Hương nói.

Ngành dệt may đề nghị ưu tiên thu hút các dự án công nghệ cao, thân thiện môi trường vào khâu dệt, nhuộm, hoàn tất; khuyến khích liên doanh giữa nhà đầu tư nước ngoài có công nghệ với doanh nghiệp trong nước có nhu cầu sử dụng nguyên phụ liệu, qua đó hình thành chuỗi cung ứng hoàn chỉnh.

Về trung và dài hạn, thách thức lớn nhất vẫn là nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ và gia tăng hàm lượng giá trị trong nước.

Nếu không cải thiện được các yếu tố này, tăng trưởng xuất khẩu dù cao về quy mô vẫn khó chuyển hóa thành tăng trưởng bền vững về chất lượng và hiệu quả kinh tế.