Rủi ro tài sản bốc hơi lớn, khó xác định giá trị, dễ xảy ra tranh chấp

Ông Nguyễn Quốc Hùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cho hay, hiện nay, nhiều tài sản sở hữu trí tuệ đã được đăng ký bảo hộ nhưng chưa được đưa vào khai thác, ứng dụng do thiếu nguồn lực tài chính. Các ngân hàng còn lúng túng và thận trọng trong sử dụng quyền sở hữu trí tuệ làm tài sản bảo đảm để cho vay.

Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cũng nhận định, việc sử dụng quyền sở hữu trí tuệ làm tài sản đảm bảo tại ngân hàng đang gặp nhiều rào cản lớn. Thứ nhất, tài sản sở hữu trí tuệ là tài sản vô hình, giá trị phụ thuộc nhiều vào biến động của thị trường và sự thay đổi của công nghệ.

Trong khi đó, Việt Nam hiện còn thiếu các tổ chức định giá chuyên nghiệp có đủ năng lực, thiếu cơ sở dữ liệu so sánh và chưa có hệ thống tiêu chuẩn định giá thống nhất được hệ thống ngân hàng chấp nhận.

Thứ hai, thị trường giao dịch với quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam hiện gần như chưa hình thành, làm giảm khả năng thu hồi vốn của tổ chức tín dụng.

Thứ ba, rủi ro pháp lý vẫn hiện hữu do văn bằng bảo hộ có thể bị hủy bỏ hiệu lực trong thời gian thế chấp hoặc quyền sở hữu trí tuệ có thể bị xâm phạm, dẫn đến tổn thất về kinh tế.  

Dưới góc độ ngân hàng, bà Nguyễn Thị Phương, Chủ nhiệm CLB Pháp chế Ngân hàng, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam nêu rõ, mặc dù đã có cơ sở pháp lý để nhận thế chấp quyền sở hữu trí tuệ song đến nay vẫn chưa có hướng dẫn cụ thể. 

Bên cạnh những khó khăn về công tác thẩm định, định giá tài sản bảo đảm, bà Nguyễn Thị Phương cũng chỉ ra rằng, tài sản trí tuệ tiềm ẩn nguy cơ cao phát sinh các tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu và sử dụng, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và công nghệ AI phát triển mạnh như hiện nay.

Bên cạnh đó, tài sản trí tuệ dễ bị sụt giảm giá trị do sự phát triển mạnh mẽ, thay đổi của công nghệ và chuyển đổi số. Ngoài ra, đối thủ cạnh tranh thực hiện các hành vi cạnh tranh không lành mạnh hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ như làm hàng giả, hàng nhái cũng có thể làm giảm sút uy tín cũng như giá trị của tài sản trí tuệ đang được thế chấp. Do đó, các ngân hàng gặp khó khăn và tiềm ẩn rủi ro cao trong quá trình quản lý tài sản bảo đảm là quyền sở hữu trí tuệ... 

Trong khi đó, đại diện Vietcombank nêu thực tế, giá trị của sản phẩm công nghệ có thể tăng rất nhanh nếu thành công, nhưng cũng có thể giảm về mức rất thấp nếu thất bại. Điều này đòi hỏi các ngân hàng phải nâng cao năng lực thẩm định và cần có thêm cơ sở thị trường để đánh giá.

Dưới góc độ của nhà sáng chế, ông Lưu Hải Minh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội, Chủ tịch CTCP Công nghệ mới Nhật Hải cũng nhìn nhận, vấn đề quan trọng nhất hiện nay là câu chuyện định giá.

“Phải có định giá cho các sáng chế, sau đó các ngân hàng và tổ chức tín dụng mới dựa trên định giá đó để bảo lãnh. Có như vậy, những nhà sáng chế và công ty khoa học công nghệ như chúng tôi mới có thể vay được tiền để tiếp tục tái đầu tư cho nghiên cứu”, ông Minh chia sẻ.

Để ngân hàng yên tâm cho vay, cần cơ chế bảo lãnh

Ông Phạm Nghiêm Xuân Bắc, Chủ tịch Hội Sở hữu trí tuệ cho rằng, việc sử dụng quyền sở hữu trí tuệ để thế chấp ngân hàng vay vốn không phải quốc gia nào cũng thành công.

Trên thực tế, ngân hàng chỉ cấp tín dụng khi có cơ sở rõ ràng về khả năng thu hồi vốn. Do đó, không nên coi sáng chế như một tài sản tự thân có thể ngay lập tức tạo ra dòng tiền. Sáng chế là một bộ phận của công nghệ và chỉ thực sự có giá trị khi gắn với dự án cụ thể, có phương án kinh doanh và dòng tiền rõ ràng. Trong hoạt động cấp tín dụng, quyền sở hữu trí tuệ nên được xem là yếu tố bảo đảm bổ trợ, chỉ được xử lý khi phương án kinh doanh không đạt kỳ vọng, thay vì là căn cứ duy nhất để cho vay.

Nhiều ngân hàng thương mại cũng cho rằng, để nhà băng yên tâm cho vay, cần có cơ chế bảo lãnh thông qua một quỹ công nghệ có tiềm lực tài chính. Theo đó, quỹ này sẽ đứng ra bảo lãnh cho các khoản vay và sẵn sàng nhận mua lại tài sản bảo đảm là tài sản công nghệ khi cần thiết, trên cơ sở định giá của tổ chức thẩm định giá chuyên nghiệp, có chuyên môn phù hợp với loại tài sản đặc thù này.

"Giải pháp này được kỳ vọng sẽ giúp hóa giải các vướng mắc liên quan đến định giá, thanh khoản và xử lý tài sản bảo đảm, qua đó tạo điều kiện để dòng vốn tín dụng từng bước chảy vào lĩnh vực đổi mới sáng tạo. Trong khi đó, các vấn đề mang tính dài hạn như hoàn thiện khung pháp lý hay giảm thiểu rủi ro pháp lý cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện theo lộ trình phù hợp", đại diện Vietcombank kiến nghị.

Bà Nguyễn Thị Phương cho rằng, để khơi thông dòng vốn cho tài sản trí tuệ, ngoài hoàn thiện hành lang pháp lý cần xây dựng thị trường giao dịch tài sản là quyền sở hữu trí tuệ để hỗ trợ TCTD khi nhận thế chấp quyền sở hữu trí tuệ.

Ngoài ra, cần thiết lập cơ chế riêng cho các công ty bảo hiểm chuyên về tài sản là quyền sở hữu trí tuệ để giảm rủi ro cho ngân hàng. Cuối cùng, cần triển khai thành công mô hình Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia theo quy định của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo.

Trên cơ sở đó, Chính phủ và Bộ Khoa học và Công nghệ, thông qua Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia sẽ triển khai hoạt động cho vay đối với doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, đồng thời thực hiện các biện pháp hỗ trợ như bảo lãnh, hỗ trợ lãi suất và tiếp nhận tài sản bảo đảm của các doanh nghiệp này. Trên nền tảng đó, các tổ chức tín dụng sẽ cùng tham gia, phối hợp thực hiện nhằm hướng tới mục tiêu triển khai hiệu quả mô hình Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia.