“Đại bàng” không tìm nơi để hạ cánh…

Ngay sau khi Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được ban hành, nhiều hiệp hội doanh nghiệp nước ngoài đã đồng loạt đánh giá cao định hướng mới của Việt Nam.

Điều đáng chú ý là trong các khuyến nghị của cộng đồng doanh nghiệp Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore và Đức, ưu đãi thuế hay đất đai không còn là mối quan tâm lớn nhất. Thay vào đó là yêu cầu về một môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo.

Theo ông Mark Gillin, Chủ tịch Hiệp hội Thương mại Hoa Kỳ tại Việt Nam (AmCham Việt Nam), những quy định rõ ràng, việc thực thi chính sách nhất quán và quy trình ra quyết định minh bạch có ý nghĩa không kém các chính sách ưu đãi đầu tư. Sức hấp dẫn của Việt Nam trong giai đoạn tới sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng hạ tầng, nguồn nhân lực và việc duy trì cơ chế đối thoại thường xuyên với cộng đồng doanh nghiệp.

Thông điệp tương tự cũng được ông Tan Quee Peng, Chủ tịch SingCham Việt Nam chia sẻ. Theo đó, để tạo dựng niềm tin cho nhà đầu tư, Việt Nam cần bảo đảm chính sách được thực thi thống nhất trên phạm vi cả nước, xây dựng quy trình cấp phép hiệu quả, đồng thời phát triển đồng bộ hạ tầng giao thông, logistics, khu công nghiệp gắn với quy hoạch đô thị và năng lượng. Để tiến lên các nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị, Việt Nam cũng cần đầu tư mạnh cho đào tạo nghề, kỹ năng quản trị và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp đa quốc gia với doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước.

Ở góc nhìn của doanh nghiệp Hàn Quốc, ông Ko Tea Yeon, Chủ tịch KoCham cũng cho rằng, sự ổn định và khả năng dự báo của chính sách là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp tiếp tục mở rộng đầu tư.

Thực tế, nhiều nhà đầu tư chia sẻ, mặc dù Chính phủ Việt Nam đã đạt nhiều kết quả trong cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số, song vẫn còn sự khác biệt trong quá trình thực thi giữa các địa phương. Những vướng mắc về thông quan, hoàn thuế, môi trường hay thiếu hụt lao động tại một số khu công nghiệp đều làm gia tăng chi phí và ảnh hưởng đến quyết định đầu tư dài hạn.

"Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài mong muốn một môi trường kinh doanh thực sự minh bạch, ổn định và được thực thi nhất quán, để có thể yên tâm đầu tư và coi Việt Nam là điểm đến lâu dài", ông Tsuchibashi Akito, Tổng giám đốc Công ty TNHH Điện tử Meiko Việt Nam bày tỏ quan điểm.

Muốn giữ đại bàng, phải có khu rừng xanh đủ lớn

Nếu thể chế là "đất lành", thì hệ sinh thái công nghiệp chính là "khu rừng" để những "đại bàng" công nghệ đến làm tổ và ở lại lâu dài.

Ông Alexander Ziehe, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Đức tại Việt Nam (GBA) cho rằng, định hướng của Nghị quyết số 10-NQ/TW sẽ tạo động lực phát triển cho toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp. Theo ông, các ngành công nghệ cao như bán dẫn sẽ tiếp tục mở rộng quy mô và gia tăng vai trò trong nền kinh tế, nhưng thành công lâu dài phụ thuộc vào việc nâng cấp đồng bộ ngành công nghiệp hỗ trợ. Với ngành bán dẫn, chuỗi cung ứng về đóng gói, linh kiện điện tử và hạ tầng năng lượng cần tiếp tục được hoàn thiện để bảo đảm năng lực cạnh tranh toàn cầu.

"Chúng tôi khuyến nghị Việt Nam tập trung hỗ trợ quá trình nâng cấp toàn bộ nền công nghiệp, thay vì chỉ triển khai các giải pháp riêng lẻ cho một số ngành ưu tiên. Đặc biệt là chuỗi cung ứng và công nghiệp hỗ trợ", ông Alexander Ziehe đề xuất.

Ông Tsuchibashi Akito, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam (JCCI) cho biết nhiều doanh nghiệp Nhật Bản mong muốn tăng tỷ lệ mua sắm trong nước, nhưng số lượng doanh nghiệp Việt đáp ứng tiêu chuẩn tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn còn hạn chế. Vì vậy, việc hỗ trợ doanh nghiệp nâng cấp công nghệ, đạt các chứng nhận chất lượng, đầu tư cho nghiên cứu - phát triển (R&D), đào tạo lao động và mở rộng các chương trình kết nối kinh doanh cần được xem là ưu tiên chiến lược.

Nếu trước đây các doanh nghiệp FDI chủ yếu mang theo chuỗi cung ứng của mình, thì nay nhiều tập đoàn công nghệ muốn phát triển hệ sinh thái ngay tại quốc gia đầu tư. AmCham cho biết nhiều doanh nghiệp Hoa Kỳ sẵn sàng tăng tỷ lệ nội địa hóa nếu Việt Nam có thêm các nhà cung ứng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Foxconn, Samsung, Mitsubishi và JCCI cũng khẳng định sẽ mở rộng hợp tác với doanh nghiệp Việt Nam khi năng lực công nghệ và quản trị được nâng lên.

Ông Châu Nghĩa Văn, Tổng giám đốc Foxconn Việt Nam khuyến nghị, doanh nghiệp Việt cần đẩy mạnh tự động hóa, chuyển đổi số, áp dụng các tiêu chuẩn quản lý chất lượng quốc tế và phát triển công nghiệp hỗ trợ để nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời, việc mở rộng hợp tác với các nhà cung ứng trong nước, thúc đẩy chuyển đổi xanh, đào tạo nguồn nhân lực đạt chuẩn quốc tế và tăng cường chia sẻ kinh nghiệm quản trị sẽ quyết định khả năng nâng cấp nền công nghiệp trong nước.

Nguồn nước của khu rừng là nhân lực

Một khu rừng dù rộng lớn đến đâu cũng không thể phát triển nếu thiếu nguồn nước. Cũng như vậy, hầu hết các tập đoàn công nghệ không dành nhiều thời gian nói về ưu đãi đầu tư, mà tập trung vào chất lượng nguồn nhân lực. Điều họ quan tâm không phải là chi phí lao động, mà là năng lực của lực lượng lao động. Nguồn nhân lực, vì thế, chính là "nguồn nước" nuôi dưỡng "khu rừng" công nghiệp công nghệ cao.

Vì vậy, ông Tan Quee Peng nhấn mạnh, yếu tố quyết định để Việt Nam tiến lên các nấc thang giá trị cao hơn chính là nguồn nhân lực. Theo ông, trọng tâm không chỉ là đào tạo công nhân sản xuất, mà còn phải phát triển đội ngũ có khả năng quản lý các quy trình sản xuất phức tạp, tăng cường đào tạo nghề, kỹ năng thực hành và mở rộng hợp tác giữa doanh nghiệp đa quốc gia với doanh nghiệp trong nước.

Quan điểm này cũng được ông Mark Gillin nhấn mạnh khi khuyến nghị Việt Nam tiếp tục đầu tư vào những nền tảng tạo nên năng lực cạnh tranh quốc gia, gồm nguồn nhân lực chất lượng cao, hạ tầng hiện đại, kết nối số và nguồn năng lượng ổn định. Theo ông, đây là những khoản đầu tư dài hạn giúp Việt Nam tiếp tục thu hút các doanh nghiệp công nghệ hàng đầu thế giới.

Ở góc độ doanh nghiệp Việt Nam, ông Trương Gia Bình, Chủ tịch FPT cho rằng, để tận dụng làn sóng dịch chuyển công nghệ toàn cầu, Việt Nam cần nhanh chóng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) và bán dẫn. Nếu không chuẩn bị kịp đội ngũ kỹ sư đủ mạnh, cơ hội có thể bị bỏ lỡ.

Hiện Việt Nam có lợi thế về dân số trẻ và khả năng tiếp cận công nghệ nhanh, nhưng vẫn thiếu đội ngũ kỹ sư trình độ cao trong các lĩnh vực mũi nhọn như bán dẫn, AI và an ninh mạng. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp FDI phải tự đào tạo lại nhân lực, làm tăng chi phí và kéo dài thời gian triển khai dự án.

Từ kinh nghiệm nhiều năm tham gia chuỗi cung ứng của Samsung, ông Đặng Đình Chính, Chủ tịch HĐQT SMP Holding nhắc đến "mỏ vàng" mà Việt Nam đang sở hữu, nhưng chưa được khai thác đúng mức, đó là đội ngũ kỹ sư và nhà quản lý đã trưởng thành trong môi trường làm việc của các tập đoàn FDI.

"Nếu có cơ chế thu hút và kết nối phù hợp, lực lượng này sẽ trở thành cầu nối quan trọng giúp doanh nghiệp Việt rút ngắn quá trình học hỏi công nghệ", ông Chính nhận định.

Đích đến không phải là nhiều "đại bàng" hơn

Làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu đang mang đến cho Việt Nam một cơ hội hiếm có. Nhưng cơ hội ấy sẽ không tự chuyển hóa thành lợi thế nếu Việt Nam chỉ dừng lại ở việc thu hút thêm nhiều dự án FDI.

Như TS. Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài phân tích, cuộc cạnh tranh thu hút FDI của thế kỷ XXI không còn là cuộc đua về lao động giá rẻ hay ưu đãi thuế, mà là cuộc đua về chất lượng thể chế, năng lực đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực, hạ tầng và sức mạnh của doanh nghiệp nội địa.

Đó cũng chính là tinh thần lớn nhất của Nghị quyết 10-NQ/TW.

Mục tiêu cuối cùng không phải là thu hút thêm bao nhiêu tỷ USD vốn FDI, mà là sau mỗi dự án, Việt Nam có thêm bao nhiêu doanh nghiệp đủ sức tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, bao nhiêu kỹ sư làm chủ công nghệ và bao nhiêu giá trị được giữ lại trong nền kinh tế.

Thu hút FDI công nghệ cao vì thế không chỉ là "làm tổ" để đón đại bàng. Muốn đại bàng ở lại, Việt Nam phải kiến tạo được cả một khu rừng xanh - nơi có thể chế minh bạch, doanh nghiệp nội địa đủ mạnh, nguồn nhân lực chất lượng cao và một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đủ sức nuôi dưỡng những ngành công nghiệp của tương lai.