“Trái ngọt” từ kháng kiện

Liên tiếp những tin vui về hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam bị điều tra phòng vệ thương mại tại Mỹ, EU, Nam Phi... cho thấy, mức thuế phòng vệ đã giảm đáng kể so với ban đầu. Trong một số vụ việc, nhờ kháng kiện thành công, hàng hóa xuất khẩu còn không bị áp thuế khi cơ quan chức năng nước ngoài hủy hoặc chấm dứt điều tra.

Mới nhất, Bộ Thương mại Mỹ thông báo sơ bộ áp dụng mức thuế chống trợ cấp đối với hai doanh nghiệp xuất khẩu lốp xe của Việt Nam ở mức từ 3,01% đến 5,84%, giảm đáng kể so với mức trước đó từ 6,46% đến 7,89%.

Sản phẩm lốp xe của Việt Nam đã bị Mỹ áp thuế chống trợ cấp từ năm 2021.

Theo đánh giá của Cục Phòng vệ thương mại, mức thuế chống trợ cấp sơ bộ sau kỳ rà soát hành chính lần thứ tư mà Mỹ vừa công bố giảm đáng kể so với trước là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp, Chính phủ Việt Nam và cơ quan điều tra của Mỹ.

Trong khi đó, vụ Nam Phi khởi xướng điều tra tự vệ đối với sản phẩm thép cuộn chống ăn mòn nhập khẩu từ Việt Nam từ năm 2024 cũng đạt kết quả tích cực. Trong kết luận cuối cùng, Ủy ban Quản lý Thương mại Quốc tế Nam Phi (ITAC) thông báo thép cuộn chống ăn mòn có xuất xứ Việt Nam không thuộc diện bị áp dụng biện pháp tự vệ tại thị trường này.

Quy mô thương mại ngày càng lớn, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa vượt 475 tỷ USD vào năm 2025 và dự kiến đạt 550 tỷ USD vào cuối năm nay. Sự hiện diện ngày càng lớn của hàng hóa "Made in Vietnam" trên thị trường toàn cầu cũng kéo theo số vụ điều tra phòng vệ thương mại gia tăng tương ứng với tốc độ tăng trưởng xuất khẩu.

Theo thống kê của cơ quan chức năng, tính đến tháng 6/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với hơn 320 vụ việc điều tra từ 27 thị trường.

Các mặt hàng thường xuyên bị khởi xướng điều tra gồm sắt thép, nhôm, thủy sản, gỗ, sợi, dệt may, nhựa, hóa chất, điện tử...

Hàng hóa bị điều tra khá đa dạng, từ sắt thép, nhôm, nhựa, hóa chất, điện tử đến các sản phẩm nông nghiệp như tôm, cá tra, mật ong, tủ gỗ... Thậm chí, nhiều nhóm hàng có kim ngạch xuất khẩu thấp như đĩa giấy, túi giấy, mắc áo bằng thép cũng bị điều tra chống bán phá giá.

Ông Chu Thắng Trung, Phó cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại nhận định: "Các cuộc điều tra phòng vệ thương mại của nước ngoài đối với hàng Việt ngày càng phức tạp, chưa từng có tiền lệ, với những mức thuế trừng phạt có thể tương đương lệnh cấm nhập khẩu, trực tiếp đe dọa sinh kế của hàng vạn nông dân và doanh nghiệp".

Tuy nhiên, với kinh nghiệm xử lý và quá trình đồng hành cùng doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng trong các vụ kiện, thời gian qua cơ quan quản lý nhà nước về phòng vệ thương mại đã bảo vệ thành công nhiều doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu ở các ngành hàng chủ lực.

Điển hình là việc chứng minh minh bạch để thị trường Mỹ giữ mức thuế 0 USD/kg đối với cá tra phi lê đông lạnh; hay giảm mạnh thuế chống bán phá giá mật ong từ trên 100% xuống còn 6,72-21,55%, giúp cánh cửa xuất khẩu tiếp tục rộng mở cho ngành nông nghiệp Việt Nam.

Vụ việc Mỹ điều tra tủ gỗ cũng ghi nhận kết quả tích cực khi cơ quan điều tra nước này hủy bỏ toàn bộ vụ điều tra chống lẩn tránh vào tháng 7/2024, cho phép doanh nghiệp tham gia cơ chế tự xác nhận để được miễn thuế.

"Những kết quả này cho thấy, mặc dù đối mặt với sức ép lớn, nhưng nếu có chiến lược ứng phó đúng đắn, hàng Việt vẫn giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế", ông Trung nói.

Chuẩn bị cho tình huống khó hơn

Theo thống kê của Bộ Công thương, các vụ điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp hiện chiếm tỷ trọng cao nhất trong tổng số các vụ kiện đối với hàng hóa Việt Nam. Đặc biệt, các biện pháp phòng vệ thương mại mở rộng như điều tra chống lẩn tránh thuế đang gia tăng mạnh, nhất là tại Mỹ.

Ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Mỹ cho biết, tính đến hết tháng 5/2026, Mỹ vẫn là thị trường có tần suất điều tra phòng vệ thương mại cao nhất đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam với 81 vụ việc.

Không chỉ vậy, Mỹ còn thường xuyên điều tra "kép", tức áp dụng nhiều biện pháp điều tra đối với cùng một sản phẩm.

Chẳng hạn, lốp xe bị áp đồng thời thuế chống bán phá giá (CBPG) và chống trợ cấp (CTC); pin năng lượng mặt trời bị áp thuế tự vệ, thuế chống lẩn tránh CBPG và CTC; nhôm bị áp thuế chống lẩn tránh CBPG, CTC và tiếp tục bị điều tra CBPG; tôm nước ấm đông lạnh bị áp thuế CBPG và CTC.

Điều đáng lưu ý là xu hướng điều tra trong giai đoạn mới sẽ không còn bó hẹp ở các yếu tố kinh tế thuần túy như giá bán hay trợ cấp của Chính phủ.

Thay vào đó, các yếu tố liên quan đến chuỗi cung ứng bền vững và trách nhiệm xã hội đang ngày càng được coi trọng.

Cụ thể, phía Mỹ sẽ rà soát kỹ xuất xứ nguyên liệu, vấn đề lao động cưỡng bức, tiêu chuẩn phát thải carbon, tính minh bạch trong quản trị doanh nghiệp và khả năng truy xuất nguồn gốc. Điều này đặt ra một "ngưỡng cửa" mới, buộc doanh nghiệp xuất khẩu phải thay đổi hệ thống vận hành để thích ứng.

Theo số liệu của Cục Hải quan, trong 5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ đạt gần 70 tỷ USD, tăng 21,7% so với cùng kỳ năm trước; xuất siêu đạt 60,4 tỷ USD, tăng 21,1%. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ đạt 153 tỷ USD, tăng 28%.

Những con số này khẳng định sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam, song cũng kéo theo áp lực lớn về quản trị rủi ro thương mại.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, việc bị điều tra hoặc áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại ở mức cao sẽ làm giảm lợi thế cạnh tranh, thậm chí mất một phần hoặc toàn bộ thị trường xuất khẩu.

Doanh nghiệp cũng phải bố trí thời gian, nguồn lực và thuê tư vấn pháp lý để đáp ứng yêu cầu của cơ quan điều tra nước ngoài, làm gia tăng gánh nặng tài chính.

Theo tính toán, riêng chi phí thuê luật sư cho một vụ việc tại Mỹ trung bình khoảng 13 tỷ đồng.

Nhiều năm trước, một số mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam từng không thể khôi phục thị phần tại các thị trường sau khi bị áp thuế chống bán phá giá, hoặc nếu có thì cũng mất rất nhiều thời gian, điển hình là tôm, cá basa tại Mỹ và giày mũ da tại châu Âu.

Năm 2005, Ủy ban châu Âu (EC) điều tra chống bán phá giá giày mũ da của Việt Nam và chính thức áp thuế trong 5 năm, từ cuối năm 2006 đến tháng 4/2011.

Trong thời gian chịu thuế chống bán phá giá, không chỉ giày mũ da mà nhiều sản phẩm khác của ngành da giày xuất khẩu sang EU cũng bị ảnh hưởng nặng nề, kim ngạch sụt giảm đáng kể.

Xuất khẩu liên tục tăng trưởng qua từng năm nhờ dòng vốn FDI tiếp tục đổ vào Việt Nam xây dựng nhà máy sản xuất. Danh mục các mặt hàng đạt kim ngạch từ 1 tỷ USD đến hàng chục, hàng trăm tỷ USD ngày càng nhiều. Tuy nhiên, tham gia sâu hơn vào sân chơi thương mại toàn cầu cũng đồng nghĩa doanh nghiệp phải chủ động trước những tình huống không mong đợi.

Thay vì bị động như khoảng 15 năm trước, doanh nghiệp hiện đã chuyển sang thế chủ động ứng phó.

Bà Lê Hằng, Phó tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, doanh nghiệp thủy sản đã quen với các vụ kiện chống bán phá giá kéo dài nhiều năm, không còn coi đây là cú sốc, mà là một phần của "cuộc chơi" thương mại quốc tế.

Trước bối cảnh hoạt động xuất khẩu của Việt Nam chịu tác động ngày càng lớn từ những thay đổi trong chính sách thương mại, đầu tư và quản lý nhập khẩu của các thị trường đối tác, các ngành có kim ngạch xuất khẩu lớn như sắt thép, thủy sản, đồ gỗ... đều cho biết, đã chuẩn bị các kịch bản ứng phó với việc rào cản kỹ thuật tiếp tục gia tăng tại nhiều thị trường nhằm chủ động thích ứng.