Phần vô hình đi theo mỗi container

Mỗi container rời Cái Mép mang theo ba thứ sang Singapore: phí tài chính của lô hàng, dữ liệu giao dịch của lô hàng và quyền quyết định điều gì xảy ra khi có tranh chấp. Ba thứ đó không xuất hiện trong bảng thống kê kim ngạch xuất nhập khẩu, không bị hải quan kiểm tra và không tạo ra bất kỳ dấu vết nào tại cảng Việt Nam.

Năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam vượt 930 tỷ USD, sản lượng hàng qua cảng biển đạt 864 triệu tấn và Cái Mép lọt top 20 cảng container thế giới. Ba thứ trên vẫn sang Singapore.

Tuần rồi, Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP.HCM (VIFC-HCMC) ra mắt Hệ sinh thái Trung tâm Tài chính hàng hải quốc tế (IMFC), với mục tiêu thu hút 300 tỷ USD giao dịch tài chính hàng hải mỗi năm - tương đương 30% tổng giao dịch liên quan đến các cụm cảng lớn của Việt Nam đang thực hiện ở nước ngoài, chủ yếu tại Singapore và Hồng Kông.

Con số 300 tỷ USD là giá trị giao dịch gộp (gross transaction value): tổng giá trị danh nghĩa của tất cả lớp giao dịch chồng lên nhau từ một dòng hàng. Nó bao gồm tín dụng thư, bảo hiểm hàng hóa, tái bảo hiểm, tài trợ vận chuyển, bảo hiểm trách nhiệm. Một lô hàng 100.000 USD đi qua cảng có thể được đếm 4-5 lần trong tổng số đó.

Phí thực sự đi kèm dòng hàng là phí bảo hiểm, phí dịch vụ tài chính, hoa hồng môi giới có ước tính khoảng 1% kim ngạch xuất nhập khẩu, tức gần 9,3 tỷ USD mỗi năm theo quy mô năm 2025. Đây mới là phần IMFC cần giữ lại và 9,3 tỷ USD đó chỉ ở lại TP.HCM khi ba thứ theo container kia được kéo về theo đúng trình tự.

Phí là thứ nhìn thấy được nhất trong ba thứ và phí chạy theo hợp đồng. P&I Club đặt văn phòng khu vực tại Singapore và Hồng Kông. Các ngân hàng tài trợ thương mại lớn xử lý tín dụng thư và tài trợ hàng tồn kho cho dòng hàng Việt Nam từ các trung tâm khu vực ở Singapore. Các hãng luật hàng hải có năng lực xử lý tranh chấp quốc tế như Watson Farley & Williams, Holman Fenwick Willan có văn phòng ở Singapore, chưa có ở TP.HCM.

Hệ sinh thái đó không hình thành theo quyết định. Nó tích lũy qua hợp đồng. Các hợp đồng vận chuyển và tín dụng thương mại trong khu vực chọn Singapore làm nơi thực thi, vì ở đó có hệ thống pháp lý được thị trường toàn cầu tin dùng. Tổ chức tài chính theo hợp đồng đến đặt văn phòng. Khối lượng giao dịch tích lũy. Hệ sinh thái tự củng cố qua mỗi chu kỳ và mỗi hợp đồng mới ký theo thông lệ cũ là một lớp quán tính.

Công nghệ không thể thay thế tín nhiệm pháp lý

Niềm tin đó được xây dựng thế nào? Singapore được tin dùng vì trong ba thập kỷ, các hãng tàu và ngân hàng toàn cầu đã dùng thực tế hệ thống đó. Họ nộp đơn kiện, chờ phán quyết, nhận kết quả, thấy phán quyết được thực thi ở Rotterdam và Tokyo. Mỗi vụ tranh chấp được giải quyết đúng chuẩn là một lớp tín nhiệm cộng thêm.

Tín nhiệm pháp lý là kết tủa của hàng ngàn vụ thực tế qua nhiều năm. Không có đường tắt nào qua giai đoạn đó. Và một khi chuỗi nhân quả đã chạy đủ lâu, pháp lý tạo ra hợp đồng, hợp đồng tạo ra giao dịch, giao dịch tạo ra dữ liệu, dữ liệu tạo ra lợi thế định giá. Đảo ngược chuỗi đó đòi hỏi nhiều hơn một quyết định thành lập trung tâm mới.

Dữ liệu là phần ít được nhắc đến nhất trong ba thứ, nhưng về lâu dài có thể là phần khó lấy lại nhất. Mỗi giao dịch tài chính hàng hải để lại dấu vết về lịch sử thanh toán, hồ sơ rủi ro, lịch sử tranh chấp, hành vi tín dụng của từng hãng tàu, từng tuyến hàng và từng nhóm khách hàng.

Tổ chức nào xử lý giao dịch thì giữ được dữ liệu đó. Tổ chức nào giữ được dữ liệu, sẽ định giá rủi ro chính xác hơn, phát hiện gian lận nhanh hơn và thiết kế sản phẩm tài chính sát với dòng hàng thực hơn.

Giao dịch tạo ra dữ liệu. Dữ liệu cải thiện định giá. Định giá tốt hơn lại kéo thêm giao dịch. Sau 30 năm, Singapore đang ngồi trên một khối dữ liệu hàng hải khu vực mà tổ chức mới nào cũng phải mất nhiều năm giao dịch thực mới có thể tiệm cận.

IMFC đặt cược thêm vào “lợi thế công nghệ” để tạo khác biệt so với Singapore và Dublin. Đây là điểm cần kiểm chứng kỹ hơn chính tuyên bố ấy. Nếu lợi thế nằm ở số hóa chứng từ thương mại và tốc độ thanh toán, Singapore đã triển khai TradeTrust từ nhiều năm trước - một nền tảng được Ủy ban Luật Thương mại Quốc tế của Liên hợp quốc (UNCITRAL) công nhận và đang được mở rộng ra các cảng châu Á với sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới.

Nếu lợi thế nằm ở smart contract cho tài trợ thương mại, các ngân hàng lớn ở Hồng Kông cũng từng thí điểm trong giai đoạn 2018-2020, rồi vấp phải rào cản quen thuộc là chứng từ điện tử cần được công nhận ở tầng tranh chấp. Công nghệ có thể giảm chi phí vận hành, rút ngắn thời gian thanh toán và tăng khả năng truy vết - đó là giá trị thật, đáng phát triển. Nhưng công nghệ chưa thể thay thế giai đoạn tích lũy tín nhiệm pháp lý. Chưa có trung tâm tài chính hàng hải mới nổi nào trong hai thập kỷ qua làm được việc đó chỉ bằng nền tảng công nghệ.

Phép thử thật của IMFC phải đi theo đúng trình tự của chuỗi nhân quả này. Trước hết là tầng pháp lý. Có hợp đồng tài chính hàng hải thực tế nào chọn cơ quan trọng tài của IMFC hay không. Đó phải là điều khoản ràng buộc trong hợp đồng cụ thể với hãng tàu cụ thể, ký trên giấy, không chỉ là cam kết tại diễn đàn.

Khi pháp lý bắt đầu tạo ra giao dịch thực, tầng tiếp theo là dữ liệu. Những giao dịch ấy được xử lý và lưu trữ trong hệ sinh thái Việt Nam, hay chỉ đi qua một đường dẫn kỹ thuật số trong khi dữ liệu thực vẫn nằm ở server nước ngoài. Sau cùng là phần nhìn thấy được hơn: phí dịch vụ, phí bảo hiểm, lương chuyên gia hàng hải và thuế phát sinh thực sự đọng lại ở TP.HCM bao nhiêu sau mỗi giao dịch. Con số 300 tỷ USD giao dịch danh nghĩa có thể đạt được mà vẫn chưa trả lời được những câu hỏi đó.

Singapore không cần hàng hóa của Việt Nam để giữ tài chính hàng hải của Việt Nam. Khi một hãng tàu quốc tế tự chọn tòa án hoặc trọng tài của IMFC trong một hợp đồng vận chuyển thực, không chỉ vì ưu đãi, mà vì tin đó là lựa chọn tốt nhất cho quyền lợi của họ, chuỗi nhân quả mới bắt đầu đổi hướng. Khi ấy, IMFC không còn chỉ là một điểm ghi nhận giao dịch. Nó bắt đầu trở thành nơi giữ lại phần vô hình đi sau mỗi container.