Một chương trình cải cách thể chế với quy mô lớn, từ sửa đổi hàng loạt luật, nghị định đến cắt giảm điều kiện kinh doanh… đang diễn ra với những mục tiêu rất cụ thể và quyết liệt, dự báo những thay đổi tích cực tới môi trường đầu tư - kinh doanh.

Song, TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viên Nghiên cứu quản lý Trung ương cho rằng, đang có thách thức nổi lên trong việc tiếp cận và thấu hiểu cơ chế, chính sách mới.

“Lúc này, vai trò của báo chí rất quan trọng”, ông Cung nói.

Báo chí vẫn luôn được nhắc tới với vai trò thông tin, truyền thông chính sách. Trong bối cảnh hiện tại, như ông chia sẻ là cuộc cải cách thể chế với quy mô lớn, có thể chưa từng có, ông chờ đợi gì từ vai trò truyền thông chinh sách của báo chí?

Trước hết, chức năng của báo chí là cung cấp thông tin, nhưng không phải là thông tin đơn thuần, theo nghĩa truyền tin. Cùng với việc cung cấp thông tin, báo chí có vai trò giải thích, định hướng dư luận. Yêu cầu này thể hiện rất rõ trong thông tin về chính sách, hay chúng ta gọi là truyền thông chính sách.

Nhưng để làm tốt được việc này, thì báo chí phải có thông tin chính thống từ đầu, phải tham gia được vào giai đoạn xây dựng, hoàn thiện chính sách. Phóng viên phải hiểu mục tiêu của chính sách, hiểu nội dung của chính sách, hiểu khả năng tác động của chính sách một cách rất rõ ràng, rành mạch. Có như vậy, các bài viết mới cung cấp được thông tin chính sách được kiểm chứng, đáng tin cậy chứ không phải là hình thức thông tin dưới dạng “chép văn bản”.

Đây là điều doanh nghiệp, người dân rất cần vào lúc này. Trong bối cảnh văn bản chính sách mới được sửa đổi, thay thế, ban hành mới nhiều, thậm chí một vản bản sửa nhiều văn bản, với tốc độ rất rất nhanh, ngay cả những người hoạt động nghiên cứu và xây dựng chính sách nhiều năm như tôi nhiều khi chưa chắc đã bắt kịp hết, rất cần những bài viết cung cấp thông tin đầy đủ, được cập nhật chính xác, giải thích rõ ràng, dễ hiểu, cùng với các cơ quan thực thi đưa nhanh cơ chế, chính sách vào thực tế.

Tôi có nhiều dịp trao đổi với các doanh nghiệp, họ nói khi chính sách mới nhiều quá, nếu không có đủ thông tin, không hiểu rõ tác động, khó dự đoán, họ sẽ chờ đợi. Nếu vậy, thì chính sách khó đi vào cuộc sống, những nỗ lực cắt giảm thủ tục hành chính hay điều kiện kinh doanh mà Chính phủ đang rất nỗ lực sẽ không phát huy được hiệu quả trong các quyết định của doanh nghiệp, nhà đầu tư.

Thực ra, đó là yêu cầu mà báo chí phải thực hiện khi thực hiện nhiệm vụ, thưa ông!

Tôi muốn nhấn mạnh là ở khía cạnh giải thích chính sách bên cạnh cung cấp thông tin, nghĩa là báo chí phải là một phần trong hoạt động nghiên cứu, xây dựng và thực thi chính sách.

Cơ quan nhà nước không thể đi giải thích cho từng người dân được về nội dung, nội hàm của cơ chế, chính sách đang được xây dựng, hoàn thiện hay vừa mới ban hành. Báo chí, với vai trò, mạng lưới hoạt động của mình, sẽ làm tốt hơn việc công việc này.

Tôi muốn nhắc tới quyết định cắt giảm 56 ngành nghề kinh doanh có điều kiện và gần 1.000 điều kiện kinh doanh trong các nghị quyết mà Chính phủ vừa ban hành trong các tháng đầu năm.

Theo tôi, đây là một cải cách rất lớn và những thay đổi này thường tạo ra kỳ vọng rất lớn cho thị trường, tạo ra một hiệu ứng rất mạnh đối với niềm tin của giới đầu tư, kinh doanh.

Nhưng lần này, tôi không thấy nhiều doanh nghiệp nói và hỏi về quyết định này, theo nghĩa sẽ mở ra cơ hội mới gì trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tâm lý có vẻ vẫn chờ đợi. Theo tôi, thông tin về việc cắt giảm ngành nghề kinh doanh có điều kiện tác động thế nào đối với hoạt động đầu tư, kinh doanh chưa thực sự đầy đủ, chưa giải thích rõ ràng.

Vấn đề không chỉ là doanh nghiệp không dám thực hiện mà cả đơn vị thực thi cũng có thể vì thế mà ngần ngừ.

Đây cũng là một phần nguyên nhân của những chính sách rất tích cực, có tư duy đổi mới, hỗ trợ người dân, doanh nghiệp lại chưa đến được người được thừa hưởng.

Ở chiều ngược lại, không có thông tin đầy đủ, doanh nghiệp, người dân sẽ ngần ngại tham gia ý kiến, góp ý.

Cũng vì vậy mà báo chí sẽ khó thực hiện hiệu quả vai trò phản biện chính sách, phản hồi chính sách từ thực tiễn, ông có nghĩ như vậy?

Những phản hồi từ thực tiễn rất quan trọng. Thông qua doanh nghiệp, người dân, chuyên gia, qua việc tham gia các hội thảo, tọa đàm, báo chí có thể thu thập được rất nhiều thông tin từ thực tế, thể hiện lại trên các bài viết, các tác phẩm báo chí. Những thông tin đó giúp cơ quan quản lý hiểu chính sách đang được thực hiện như thế nào, đang vướng ở đâu và cần điều chỉnh gì.

Tất nhiên, cơ quan nhà nước phải cởi mở tiếp nhận những thông tin đó. Tôi tin là những phản hồi đó phải làm cho chính sách tốt lên, cách làm việc tốt lên. Đó chính là động lực để báo chí dành thời gian, nguồn lực tìm kiếm, truyển tải thực tiễn sinh động trong các tác phẩm của mình.

Cũng phải thẳng thắn, đây cũng là cách để báo chí khẳng định uy tín của tờ báo.

Và để cạnh tranh với mạng xã hội, thưa ông?

Nếu báo chí không làm những phần việc trên thì mạng xã hội sẽ làm. Nhưng thông tin trên mạng xã hội đánh vào cảm xúc, đánh vào xu hướng nên nhiều khi không được kiểm chứng và không có trách nhiệm, không đảm bảo tính khách quan như báo chí. Thậm chí, thông tin trên mạng xã hội phục vụ một nhóm nào đó, vì một lợi ích nào đó.

Một sự việc xảy ra, một chính sách mới được ban hành, nếu không có báo chí giải thích rõ bản chất của vấn đề, nguyên nhân vì sao xảy ra, tác động như thế nào và có thể xử lý ra sao, thì khoảng trống thông tin sẽ xuất hiện. Mạng xã hội sẽ lấp khoảng trống đó theo cách của họ, nhiều trường hợp làm trầm trọng hơn vấn đề.

Báo chí phải khác mạng xã hội ở chỗ đó, phải tiếp cận thông tin đầu nguồn, hiểu rõ, giải thích và phản hồi thông tin một cách có trách nhiệm, khách quan.