Tại văn bản vừa gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường góp ý Dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường và các văn bản hướng dẫn thi hành, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với một số nhóm sản phẩm đang được thiết kế cao hơn đáng kể so với năng lực thu gom, phân loại và tái chế hiện có.

Một trong những trường hợp được VCCI nêu cụ thể là điện thoại di động.

Theo Phụ lục XI của Dự thảo Nghị định, tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với nhóm sản phẩm này được ấn định ở mức 15% ngay trong giai đoạn đầu 2026-2028.

“Quan phản ánh của hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp sản xuất, các chỉ tiêu này được cho là xa rời thực tiễn”, VCCI viết trong văn bản gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Thực tế, dữ liệu từ chương trình Vietnam Recycles cho thấy, trong 10 năm hoạt động, tỷ lệ thu gom điện thoại di động của chương trình chưa từng vượt quá 1%; tỷ lệ thu gom laptop và máy tính bảng cũng chỉ dưới 3%.

Cần phải nói thêm, đây là chương trình phi lợi nhuận do các tập đoàn công nghệ Apple và HP trực tiếp tài trợ và vận hành chính thức tại Việt Nam. Nguyên nhân được lý giải là người Việt Nam có thói quen giữ lại điện thoại cũ làm kỷ niệm, cho tặng hoặc bán lại vào thị trường thiết bị cũ để kéo dài vòng đời sản phẩm.

Do đó, VCCI lo ngại, việc ấn định chỉ tiêu 15% không chỉ bất khả thi mà có thể biến hầu hết doanh nghiệp công nghệ thành đối tượng vi phạm pháp luật ngoài ý muốn.

Tỷ lệ tái chế bắt buộc 15% cũng đang được Dự thảo Nghị định áp cho cho bao bì thủy tinh, với lộ trình tăng tỷ lệ tự động liên tục trong suốt 9 năm (2026-2034).

Khảo sát của Viện Kinh tế môi trường Đông Nam Á (EEPSEA) vào năm 2024 cũng cho thấy thực tế chỉ có 6% vựa phế liệu và 8% người nhặt rác tại Việt Nam có thu gom thủy tinh do giá trị kinh tế thấp, trọng lượng nặng và chi phí vận chuyển cao.

Báo cáo thực tế của Liên minh PRO Việt Nam và doanh nghiệp đồ uống cho thấy chi phí thu gom chai thủy tinh màu thực tế lên tới 25.000 đồng/kg (cao gấp 12 lần mức đóng góp vào Quỹ hiện hành khoảng 2.000 đồng/kg) mà sản lượng thu gom thực tế cũng chỉ đạt khoảng 6%. Việc áp chỉ tiêu 15% sẽ tạo ra gánh nặng chi phí tuân thủ khổng lồ cho các ngành sản xuất thực phẩm, đồ uống.

Việc ấn định sẵn lộ trình tăng tỷ lệ tái chế cứng nhắc cho chu kỳ 9 năm (2026 - 2034) trong khi thị trường tái chế Việt Nam mới đang ở giai đoạn sơ khai theo quan điểm của VCCI là chưa phù hợp với nguyên tắc quản trị thích ứng (Adaptive Regulation). Thông lệ quốc tế tại Liên minh Châu Âu (Chỉ thị WEEE 2012/19/EU), Singapore và Hàn Quốc đều chỉ ban hành một chỉ tiêu thu gom duy nhất cho mỗi chu kỳ 3 năm, sau đó tiến hành tổng kết, đánh giá thực tế năng lực thị trường rồi mới quyết định điều chỉnh.

Từ mức thu gom thực tế này, VCCI kiến nghị điều chỉnh tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với điện thoại di động xuống 3% trong giai đoạn 2026-2028.

Tỷ lệ tái chế của bao bì thủy tinh cũng được VCCI kiến nghị về mức phù hợp với năng lực phân loại rác tại nguồn thực tế, cụ thể là khoảng 4-6%, thay vì 15% như dự thảo.

Bên cạnh đó, thay vì ấn định trước tỷ lệ cho cả chu kỳ dài, VCCI kiến nghị chỉ quy định tỷ lệ bắt buộc cho chu kỳ đầu tiên 2026-2028. Sau mỗi chu kỳ 3 năm, cơ quan quản lý đánh giá lại năng lực thu gom, phân loại, tái chế và tình hình thị trường để quyết định mức áp dụng tiếp theo.

Cách tiếp cận này, theo VCCI, sẽ tạo điều kiện để chính sách điều chỉnh theo năng lực thực tế, thay vì buộc doanh nghiệp phải đáp ứng một lộ trình tăng tỷ lệ đã được xác định từ đầu nhưng chưa chắc tương ứng với sự phát triển của hạ tầng tái chế.

VCCI cũng đề xuất cho phép bù trừ sản lượng tái chế giữa các nhóm thiết bị điện tử rộng hơn. Theo đó, sản lượng thu gom vượt mức ở các nhóm thiết bị văn phòng, máy tính có thể được tính bù cho phần còn thiếu của điện thoại di động trong cùng nhóm thiết bị điện tử. Đồng thời, các thiết bị điện lạnh thương mại và điều hòa trung tâm công nghiệp, vốn có vòng đời tài sản được VCCI nêu là từ 10 đến 30 năm, cần được phân loại riêng để áp dụng tỷ lệ và quy trình phù hợp.

Trong văn bản góp ý Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường và các Dự thảo Nghị định, Thông tư hướng dẫn thi hành thi hành Luật theo đề nghị của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, VCCI đánh giá rất cao nỗ lực, tinh thần trách nhiệm và sự cầu thị của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Cục Môi trường trong quá trình xây dựng, hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật nhằm thúc đẩy mạnh mẽ mô hình kinh tế tuần hoàn, chuẩn hóa chính sách Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) tiệm cận thông lệ quốc tế và hiện thực hóa cam kết Net Zero 2050 của Việt Nam.

Dự thảo đang lấy ý kiến doanh nghiệp đã thể hiện nhiều tư duy cải cách tiến bộ và thực chất như: bổ sung cơ chế chuyển tiếp dồn sản lượng tái chế chưa hoàn thành sang các năm tiếp theo; mở rộng kênh xuất khẩu sản phẩm thải bỏ ra nước ngoài đối với các chất thải chưa có công nghệ tái chế trong nước; miễn trừ nghĩa vụ tái chế cho các doanh nghiệp có doanh thu dưới 30 tỷ đồng/năm và đơn giản hóa thủ tục hành chính đối với các điểm thu hồi sản phẩm thải bỏ tại nơi công cộng, cơ quan, trường học…