Việt Nam đã duy trì tỷ lệ hút thuốc ở trẻ em từ 13-15 tuổi dưới 2% và ở nữ giới dưới 1%, song tỷ lệ hút thuốc ở nam giới vẫn ở mức cao, đạt 41,1% vào năm 2021. Mục tiêu đến năm 2030 là đưa tỷ lệ này xuống còn 36%, đồng thời tiếp tục giữ tỷ lệ hút thuốc ở nữ giới dưới 1% và duy trì mức sử dụng thuốc lá thấp ở trẻ em.

Để tiến gần hơn tới mục tiêu đó, giảm số người đang hút thuốc mới chỉ giải quyết một phần bài toán. Ngăn thanh thiếu niên bắt đầu sử dụng thuốc lá và nicotine có ý nghĩa không kém, nhất là trước sự xuất hiện của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng nhiều sản phẩm nicotine mới có sức hấp dẫn đối với giới trẻ.

TS.Hoàng Thị Mỹ Hạnh, Trưởng Khoa Xã hội học y tế và Dân số, Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế) cho biết, trước thời điểm Quốc hội ban hành Nghị quyết 173 về cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong thanh thiếu niên tăng nhanh. Nghiên cứu của Bộ Y tế năm 2021 cho thấy khoảng 45% trẻ sử dụng thuốc lá điện tử chưa từng hút thuốc lá truyền thống, làm gia tăng lo ngại các sản phẩm mới có thể đưa thêm thanh thiếu niên đến với nicotine.

Cùng với kiểm soát thuốc lá thế hệ mới, cách thuốc lá truyền thống xuất hiện tại các điểm bán đang trở thành một vấn đề đáng lưu ý. TS.Hoàng Thị Mỹ Hạnh cho biết có tới 40,9% cửa hàng bán lẻ vi phạm quy định trưng bày thuốc lá.

Con số này đáng quan tâm bởi trưng bày không đơn thuần liên quan đến cách sắp xếp hàng hóa. Việc các bao thuốc thường xuyên xuất hiện trong tầm nhìn có thể tác động đến hành vi của người tiêu dùng, đặc biệt với trẻ em, thanh thiếu niên và những người đang cố gắng cai thuốc.

Nghiên cứu được chuyên gia dẫn lại cho thấy trẻ em thường xuyên nhìn thấy bao thuốc lá có nguy cơ thử hút cao gấp 1,6 lần. Khoảng một phần ba số người đang nỗ lực cai nghiện cũng có thể cảm thấy thèm thuốc sau khi nhìn thấy các bao bì thuốc lá bắt mắt được trưng bày.

Từ những tác động này, TS.Hoàng Thị Mỹ Hạnh cho rằng cần cấm hoàn toàn việc trưng bày thuốc lá tại điểm bán, qua đó giảm kích thích thị giác và hạn chế sự tiếp xúc thường xuyên của trẻ em với hình ảnh thuốc lá.

Kinh nghiệm quốc tế phần nào cho thấy hiệu quả của giải pháp này. Một nghiên cứu thực nghiệm tại Hoa Kỳ ghi nhận 32,8% người đang hút hoặc vừa cai thuốc có ý định mua sau khi nhìn thấy thuốc lá được trưng bày, nhưng tỷ lệ chỉ còn 2,9% nếu sản phẩm được che phủ hoàn toàn.

Nghiên cứu dài hạn với học sinh trung học từ 12-17 tuổi tại Scotland trong giai đoạn 2013-2017 cũng ghi nhận nguy cơ bắt đầu hút thuốc ở thanh thiếu niên giảm tới 73% sau khi chính sách cấm trưng bày được áp dụng.

Những kết quả trên củng cố thêm lập luận rằng hạn chế thuốc lá xuất hiện trong tầm nhìn có thể giảm sự tò mò, giảm tác động thúc đẩy hành vi hút thử và hỗ trợ những người đang cai thuốc, thay vì chỉ can thiệp sau khi hành vi hút thuốc đã hình thành.

TS.Hoàng Thị Mỹ Hạnh dẫn dự báo cho rằng nếu áp dụng lệnh cấm trưng bày hoàn toàn, Việt Nam có thể giảm khoảng 5 triệu người hút thuốc sau 7 năm. Số người hút giảm cũng có thể giúp ngân sách và người dân tiết kiệm khoảng 4.000 tỷ đồng mỗi năm cho chi phí khám, chữa bệnh.

Những tác động kinh tế của chính sách cũng được đặt ra cùng với mục tiêu sức khỏe. Số liệu được chuyên gia dẫn cho thấy lao động trực tiếp sản xuất thuốc lá điếu tại Việt Nam khoảng 9.355 người. Nếu tiêu thụ thuốc lá giảm 8% trong 10 năm tới, số lao động bị ảnh hưởng trực tiếp được ước tính khoảng 75 người mỗi năm.

Ở chiều ngược lại, khoản tiền người dân không chi cho thuốc lá có thể được chuyển sang hàng hóa và dịch vụ khác. Dự báo được TS. Hạnh đưa ra cho rằng sự dịch chuyển chi tiêu này có khả năng tạo thêm khoảng 60.000-120.000 việc làm trong các ngành nghề khác.

Cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán đã được nhiều quốc gia lựa chọn trong chính sách giảm sử dụng thuốc lá. Tính đến cuối năm 2024, 59 quốc gia đã ban hành quy định cấm trưng bày, trong đó có Anh, Ireland, Canada, Australia và New Zealand. Tại ASEAN, Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia cũng đã áp dụng chính sách này.

Theo ước tính từ Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu được Tổ chức Y tế thế giới trích dẫn, mỗi năm thuốc lá gây ra hơn 100.000 ca tử vong tại Việt Nam. Trong số này, khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc trực tiếp và gần 18.800 người chết vì hít phải khói thuốc thụ động.

Không chỉ gây tổn hại sức khỏe, thuốc lá còn tạo gánh nặng rất lớn đối với nền kinh tế. Năm 2022, tổng chi phí do các bệnh liên quan đến thuốc lá ước tính lên tới 108,7 nghìn tỷ đồng, tương đương khoảng 1,14% GDP. Riêng Quỹ Bảo hiểm y tế đã phải chi khoảng 8,7 nghìn tỷ đồng để điều trị các bệnh do thuốc lá gây ra, trong đó chi phí do tử vong sớm chiếm gần 79% tổng gánh nặng kinh tế.

Bộ Y tế cho biết việc sửa đổi Luật lần này nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý để thực hiện mục tiêu đến năm 2030 giảm tỷ lệ nam giới từ 15 tuổi trở lên hút thuốc xuống dưới 36%, duy trì tỷ lệ hút thuốc ở nữ giới dưới 1%, đồng thời tiếp tục giảm tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc tại nơi làm việc, nhà hàng, khách sạn và các địa điểm công cộng theo mục tiêu đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Bên cạnh đó, cơ quan soạn thảo cũng đánh giá việc thực thi Luật giữa các địa phương vẫn còn chênh lệch, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa và khu vực đồng bào dân tộc thiểu số do hạn chế về hạ tầng thông tin, nguồn lực và rào cản ngôn ngữ.

Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện khung pháp lý, Bộ Y tế đề xuất tăng cường truyền thông, kiểm tra, giám sát, nâng cao năng lực y tế cơ sở để các chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá được triển khai đồng bộ, hiệu quả trên phạm vi cả nước, góp phần bảo vệ sức khỏe nhân dân và giảm gánh nặng bệnh tật trong những năm tới.