Sau 13 năm thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Việt Nam đã ghi nhận những chuyển biến trong kiểm soát thuốc lá truyền thống. Tuy nhiên, sự xuất hiện và gia tăng nhanh của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng những phương thức tiếp thị mới đang đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, đặc biệt khi thanh thiếu niên trở thành nhóm dễ bị tác động.

Bộ Y tế đang xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, dự kiến trình Quốc hội khóa XVI cho ý kiến và thông qua tại kỳ họp thứ 2 vào tháng 10 tới.

Hai nội dung đáng chú ý được đề xuất là luật hóa lệnh cấm toàn diện đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới, đồng thời cấm mọi hình thức trưng bày thuốc lá tại điểm bán.

Mục tiêu không chỉ tiếp tục giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá mà còn thu hẹp những con đường khiến trẻ em, thanh thiếu niên nhìn thấy, tiếp cận và hình thành sự tò mò đối với các sản phẩm này.

Sau hơn một thập kỷ thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, tỷ lệ hút thuốc lá điếu ở nam giới trưởng thành đã giảm. Tỷ lệ phơi nhiễm thụ động với khói thuốc tại hộ gia đình, nơi công cộng và nơi làm việc cũng có những chuyển biến.

Tuy nhiên, sự phát triển của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đặt ra một thách thức mới. Luật được xây dựng từ năm 2012 chưa có định nghĩa và quy định cấm cụ thể đối với những sản phẩm xuất hiện, phổ biến sau đó.

Đặc biệt, với thiết kế đa dạng, nhiều mẫu mã và cách thức tiếp thị hướng tới người trẻ, thuốc lá điện tử từng trở thành vấn đề đáng lo ngại khi không ít trường hợp phải nhập viện cấp cứu sau sử dụng.

TS.Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, trước khi lệnh cấm có hiệu lực, trung bình mỗi tháng Trung tâm tiếp nhận khoảng 5-6 trường hợp cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Trong 22 tháng, cơ sở này ghi nhận khoảng 120 trường hợp, trong đó có những bệnh nhân tổn thương não nghiêm trọng, hôn mê sâu, đặc biệt ở các trường hợp sử dụng thuốc lá điện tử có chứa chất ma túy.

Bước ngoặt trong quản lý xuất hiện khi Quốc hội ban hành Nghị quyết số 173, cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025.

Sau 10 tháng lệnh cấm có hiệu lực, số trường hợp cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng tại Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai giảm khoảng 70% so với cùng kỳ trước đó, từ mức 5-6 trường hợp mỗi tháng xuống còn khoảng 1-2 trường hợp.

Hoạt động quảng cáo công khai sản phẩm thông qua người có ảnh hưởng cũng như việc bày bán tại các cửa hàng giảm mạnh sau các đợt kiểm tra, xử lý.

Số liệu từ lực lượng công an cũng cho thấy sự thay đổi đáng kể. Giai đoạn từ năm 2020 đến quý I/2024, lực lượng công an cả nước phát hiện, xử lý 728 vụ với 883 đối tượng liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Trong 10 tháng đầu năm 2025, sau khi lệnh cấm có hiệu lực, lực lượng chức năng phát hiện 5 vụ, trong đó 2 vụ bị khởi tố với 17 bị can.

Những chuyển biến sau khi Nghị quyết 173 được thực thi trở thành một trong những cơ sở để tiếp tục củng cố chính sách kiểm soát các sản phẩm thuốc lá mới bằng công cụ pháp luật có tính ổn định, lâu dài hơn.

Bộ Y tế vì vậy đề xuất đưa lệnh cấm vào Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sửa đổi, đồng bộ với quy định cấm kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Luật Đầu tư năm 2025.

Tính đến giữa năm 2025, 46 quốc gia trên thế giới đã cấm bán thuốc lá điện tử. Tổ chức Y tế thế giới cũng khuyến nghị Việt Nam tiếp tục củng cố khung pháp lý bằng việc luật hóa đầy đủ lệnh cấm.

Còn theo TS.Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam đánh giá quyết định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng của Việt Nam đã nhận được sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế.

Nếu luật hóa lệnh cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng nhằm kiểm soát những sản phẩm mới, đề xuất thứ hai hướng trực tiếp vào một "điểm chạm" rất quen thuộc của thuốc lá truyền thống với người tiêu dùng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên: các kệ trưng bày tại điểm bán.

Quy định hiện hành chỉ giới hạn việc trưng bày thuốc lá tại đại lý, điểm bán lẻ ở mức không quá một bao, một tút hoặc một hộp của một nhãn hiệu. Như vậy, sản phẩm thuốc lá vẫn có thể xuất hiện trong tầm nhìn của người mua.

Dự thảo Luật sửa đổi lần này đề xuất tiến thêm một bước, cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá, bao bì, hình ảnh sản phẩm hoặc hình thức nhận diện nhãn hiệu tại điểm bán nếu người tiêu dùng có thể nhìn thấy.

Đề xuất này đặc biệt có ý nghĩa đối với trẻ em và thanh thiếu niên bởi điểm bán lẻ là nơi các em có thể tiếp xúc với hình ảnh sản phẩm mỗi ngày, kể cả khi không có nhu cầu mua thuốc lá.

Khi quảng cáo thuốc lá đã bị cấm, cách bố trí sản phẩm trên kệ, sử dụng vị trí dễ nhìn, ánh sáng hoặc hình thức nhận diện thương hiệu có thể tiếp tục tạo sự hiện diện của thuốc lá trước người tiêu dùng.

Việc đưa thuốc lá ra khỏi tầm nhìn tại điểm bán vì vậy được kỳ vọng làm giảm mức độ tiếp xúc của trẻ với hình ảnh sản phẩm, hạn chế sự tò mò và giảm cảm giác thuốc lá là một hàng hóa bình thường như nhiều sản phẩm tiêu dùng khác.

Cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán cũng đang được áp dụng tại nhiều quốc gia. Tính đến cuối năm 2024, 59 quốc gia đã ban hành quy định này.

Kinh nghiệm được dẫn ra trong quá trình xây dựng chính sách cho thấy việc hạn chế trưng bày có thể góp phần giảm mức độ phơi nhiễm với hoạt động quảng bá thuốc lá, giảm tỷ lệ thử hút ở thanh thiếu niên và hỗ trợ người trưởng thành trong quá trình cai thuốc.

Yêu cầu tăng cường kiểm soát càng trở nên cấp thiết khi gánh nặng sức khỏe do thuốc lá tại Việt Nam vẫn rất lớn. Bà Phan Thị Hải, Phó Giám đốc Quỹ Phòng bệnh, Bộ Y tế cho biết, Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá cao nhất thế giới và đứng thứ ba trong khu vực ASEAN.

Ước tính từ Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu được Tổ chức Y tế thế giới trích dẫn cho thấy mỗi năm thuốc lá liên quan tới hơn 100.000 trường hợp tử vong tại Việt Nam, trong đó khoảng 84.500 trường hợp liên quan hút thuốc chủ động và 18.800 trường hợp do phơi nhiễm khói thuốc thụ động.

Gánh nặng không dừng ở sức khỏe. Chi phí kinh tế liên quan đến những tác động của thuốc lá đối với sức khỏe được ước tính tương đương 1,14% GDP năm 2022, với tổng chi phí y tế khoảng 108.700 tỷ đồng.

Trong bối cảnh đó, kiểm soát thuốc lá không chỉ nhằm giảm số người đang hút mà còn phải ngăn một thế hệ người sử dụng mới hình thành.

TS.Nguyễn Trung Nguyên cho rằng bảo vệ thế hệ trẻ trước tác hại của thuốc lá là yêu cầu cấp bách. Việc luật hóa các quy định kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và những sản phẩm mới sẽ tạo cơ sở pháp lý lâu dài hơn để hạn chế nguy cơ giới trẻ tiếp cận và sử dụng.

Hai đề xuất trong lần sửa luật này vì vậy hướng tới hai mắt xích khác nhau nhưng có chung một mục tiêu. Một mặt, ngăn những sản phẩm thuốc lá mới quay trở lại thị trường và tiếp cận giới trẻ. Mặt khác, giảm sự hiện diện của thuốc lá truyền thống trong những không gian mua bán mà trẻ em, thanh thiếu niên thường xuyên tiếp xúc.

Khi sản phẩm không còn dễ dàng xuất hiện trước mắt, không được quảng bá dưới những hình thức trực tiếp hoặc gián tiếp và các loại thuốc lá mới được kiểm soát bằng một hành lang pháp lý đủ mạnh, cơ hội tiếp cận và thử sử dụng của giới trẻ có thể được thu hẹp.

Bảo vệ thế hệ trẻ khỏi thuốc lá vì vậy không chỉ nằm ở những lời cảnh báo về tác hại. Một môi trường sống hạn chế tối đa sự hiện diện, quảng bá và khả năng tiếp cận các sản phẩm gây nghiện mới là hàng rào quan trọng để ngăn việc bắt đầu sử dụng thuốc lá ngay từ sớm.