Việt Nam đang đứng trước một lựa chọn quan trọng trong chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá: tiếp tục tập trung kiểm soát việc sử dụng thuốc lá, hỗ trợ những người đã nghiện cai thuốc hay tiến thêm một bước nhằm ngăn chặn nguy cơ hình thành thói quen hút thuốc ở các thế hệ tương lai.

Vấn đề này được TS.Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, đặt ra trong kiến nghị liên quan đến dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2026.

Theo ông, những nỗ lực kiểm soát thuốc lá thời gian qua đã góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng, song vẫn còn khoảng trống đáng lo ngại trong việc bảo vệ người trẻ trước nguy cơ lệ thuộc nicotine. Đặc biệt, quy định cấm bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi mới giới hạn khả năng tiếp cận sản phẩm trong một giai đoạn nhất định, trong lúc nguy cơ bắt đầu hút thuốc vẫn tiếp tục hiện hữu sau độ tuổi này.

TS.Nguyễn Trung Nguyên đề xuất thiết lập một cơ chế phòng ngừa mang tính dài hạn, theo đó công dân Việt Nam sinh từ ngày 1/1/2010 trở đi sẽ không được mua, sử dụng thuốc lá thông thường, đồng thời các cơ sở kinh doanh không được bán thuốc lá cho nhóm đối tượng này.

Khác với giới hạn độ tuổi hiện hành, quy định cấm theo thế hệ sẽ tiếp tục có hiệu lực đối với nhóm công dân được xác định theo năm sinh, kể cả sau lúc họ trưởng thành. Mục tiêu là từng bước thu hẹp số người bắt đầu hút thuốc, tiến tới hình thành những thế hệ không sử dụng thuốc lá.

Đáng chú ý, đề xuất này đã từng được Bộ Y tế đưa ra để xem xét, đánh giá tác động trong quá trình xây dựng chính sách vào tháng 5/2026. Tuy nhiên, các nội dung được công bố về dự thảo Luật trình Quốc hội tháng 10/2026 tập trung vào việc cụ thể hóa quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, kiểm soát hoạt động kinh doanh và hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá của trẻ em, thanh thiếu niên.

Theo TS.Nguyễn Trung Nguyên, việc chưa đưa giải pháp cấm thuốc lá theo thế hệ vào dự thảo có thể khiến chính sách tiếp tục bỏ ngỏ một trong những vấn đề căn bản của công tác phòng, chống tác hại thuốc lá là ngăn chặn sự xuất hiện của người hút mới.

Gánh nặng thuốc lá vượt xa nguồn thu kinh tế

Những số liệu về sức khỏe cộng đồng và tổn thất kinh tế đang cho thấy tính cấp thiết của việc xem xét các biện pháp kiểm soát thuốc lá dài hạn. Việt Nam hiện thuộc nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá cao nhất thế giới. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới trưởng thành lên tới 41,1%, tương đương khoảng 4 trong 10 người.

Theo số liệu được dẫn trong tài liệu tư vấn chính sách của Bệnh viện Bạch Mai, mỗi năm Việt Nam có khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc trực tiếp và 18.800 người tử vong liên quan đến hút thuốc thụ động. Tổng cộng, hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm có liên quan đến thuốc lá, kéo theo những tổn thất nặng nề về sức khỏe, chất lượng sống và nguồn lực lao động.

Gánh nặng này còn thể hiện rõ qua các chi phí kinh tế. Nghiên cứu về bệnh tật liên quan đến thuốc lá tại Việt Nam cho thấy, riêng năm 2022, thiệt hại do 35 bệnh có liên quan đến thuốc lá đã lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP, cao hơn khoảng 5 lần số thu thuế thuốc lá được sử dụng trong nghiên cứu để so sánh.

Con số trên chưa phản ánh đầy đủ những hệ lụy đối với môi trường, đời sống gia đình và các chi phí xã hội khác. Điều đó đặt ra yêu cầu đánh giá toàn diện hiệu quả kinh tế của ngành thuốc lá, thay vì chỉ nhìn nhận qua đóng góp ngân sách hoặc hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đặc biệt, tác động của thuốc lá không dừng ở những người trực tiếp sử dụng. Người thân trong gia đình, trẻ em và những người thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc thụ động cũng phải đối mặt với nguy cơ sức khỏe, trong lúc hệ thống y tế tiếp tục dành nguồn lực đáng kể cho việc điều trị các bệnh liên quan.

Một trong những nguyên nhân khiến công tác kiểm soát thuốc lá gặp nhiều khó khăn là đặc tính gây lệ thuộc của nicotine. Theo TS.Nguyễn Trung Nguyên, nghiên cứu so sánh được ông dẫn lại cho thấy xác suất tích lũy chuyển từ sử dụng sang lệ thuộc đối với nicotine lên tới 67,5%, trong lúc tỷ lệ tương ứng đối với rượu là 22,7%, cocaine 20,9% và cần sa 8,9%. Đây là kết quả trong phạm vi một nghiên cứu cụ thể, không có nghĩa mọi hình thức sử dụng nicotine đều gây nghiện mạnh hơn tất cả các chất gây nghiện khác.

Một khi tình trạng lệ thuộc đã hình thành, việc từ bỏ thuốc lá thường đòi hỏi nhiều nỗ lực và có nguy cơ tái nghiện cao. Nghiên cứu của Chaiton và cộng sự năm 2016 cho thấy một số người hút thuốc có thể phải trải qua khoảng 30 lần cố gắng trước lúc cai thuốc thành công.

Đáng quan tâm, nguy cơ bắt đầu hút thuốc không chấm dứt ở tuổi 18. Theo số liệu điều tra được Bộ Y tế dẫn trong báo cáo đánh giá tác động chính sách, tỷ lệ hút thuốc ở nam giới từ 15 đến 19 tuổi là 5,46%, nhưng tăng lên 32,6% ở nhóm tuổi 20 đến 24.

Khoảng cách lớn giữa hai nhóm tuổi phản ánh nguy cơ gia tăng sử dụng thuốc lá trong giai đoạn đầu trưởng thành, đồng thời đặt ra câu hỏi về mức độ bảo vệ mà quy định giới hạn tuổi mua thuốc lá hiện nay có thể mang lại.

Theo phân tích của TS.Nguyễn Trung Nguyên, nếu chính sách chủ yếu dựa vào tuyên truyền tác hại, hạn chế việc tiếp cận thuốc lá ở trẻ vị thành niên và hỗ trợ người đã nghiện cai thuốc, những người hút mới vẫn có thể tiếp tục xuất hiện sau tuổi 18. Hệ thống y tế sẽ phải giải quyết hậu quả bệnh tật trong nhiều thập kỷ, trong lúc nguy cơ phát sinh người lệ thuộc nicotine chưa được kiểm soát một cách bền vững.

Đề xuất cấm thuốc lá theo thế hệ, hướng tới thay đổi căn bản chính sách phòng bệnh

Điểm đáng chú ý trong kiến nghị của TS.Nguyễn Trung Nguyên là cách tiếp cận chính sách theo từng thế hệ, thay vì áp dụng lệnh cấm thuốc lá đồng loạt đối với toàn bộ người dân.

Theo đề xuất, những người sinh trước năm 2010 đang sử dụng thuốc lá sẽ không chịu tác động trực tiếp của quy định mới về cấm theo thế hệ. Ngược lại, công dân sinh từ năm 2010 trở đi sẽ được bảo vệ bằng một cơ chế pháp lý lâu dài, nhằm hạn chế khả năng tiếp cận và bắt đầu sử dụng thuốc lá trong suốt cuộc đời.

Ông cho rằng phương án này có thể tạo ra lộ trình chuyển đổi từng bước, tránh những biến động đột ngột đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh thuốc lá. Do phạm vi đối tượng áp dụng được xác định theo năm sinh, tỷ lệ dân số thuộc diện hạn chế sẽ tăng dần theo thời gian, tạo điều kiện để các doanh nghiệp và ngành nghề liên quan điều chỉnh hoạt động, chuyển hướng sang các sản phẩm khác.

Về ý nghĩa của mốc năm 2010, TS.Nguyễn Trung Nguyên nhấn mạnh đây là năm kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, có giá trị biểu tượng đặc biệt đối với lịch sử dân tộc. Những công dân sinh vào năm này cũng đang bước vào giai đoạn cuối tuổi trẻ em, cần được bảo vệ trước các yếu tố nguy cơ gây nghiện và ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe.

Theo ông, việc lựa chọn một mốc năm sinh cụ thể còn giúp người dân dễ nhận biết đối tượng áp dụng chính sách và tạo cơ sở duy trì quy định ổn định qua nhiều thế hệ.

Về kinh nghiệm quốc tế, Maldives đã ban hành quy định cấm mua, bán và sử dụng thuốc lá đối với những người sinh từ ngày 1/1/2007 trở đi, có hiệu lực từ ngày 1/11/2025. Đây là một trong những trường hợp điển hình về việc áp dụng cơ chế cấm thuốc lá theo thế hệ, thay cho quy định giới hạn độ tuổi mua thuốc thông thường.

Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy việc triển khai chính sách này cần đánh giá kỹ tính khả thi. New Zealand từng ban hành quy định cấm bán thuốc lá cho người sinh sau ngày 1/1/2009 nhưng đã bãi bỏ chính sách vào năm 2024, trước thời điểm triển khai. Những thay đổi này cho thấy việc xây dựng chính sách kiểm soát thuốc lá dài hạn cần tính đến điều kiện thực thi, tác động kinh tế, khả năng giám sát thị trường và sự ổn định của khuôn khổ pháp luật.

Đối với Việt Nam, đề xuất cấm thuốc lá theo thế hệ cũng đặt ra những vấn đề cần nghiên cứu như cơ chế xác minh năm sinh tại điểm bán, phương thức xử lý vi phạm, khả năng kiểm soát hoạt động mua bán bất hợp pháp và tác động đối với doanh nghiệp, người lao động trong ngành thuốc lá.

Bên cạnh đó, việc đánh giá tác động cần làm rõ hiệu quả dự kiến trong giảm tỷ lệ hút thuốc, phòng ngừa bệnh tật và tiết kiệm chi phí y tế, bảo đảm các lợi ích sức khỏe được lượng hóa trên cơ sở khoa học, thay vì mặc nhiên coi toàn bộ tổn thất hiện tại do thuốc lá gây ra đều có thể được loại bỏ bằng một quy định đơn lẻ.

Giá trị lớn nhất của đề xuất nằm ở khả năng chuyển trọng tâm phòng, chống tác hại thuốc lá sang ngăn ngừa tình trạng nghiện ngay từ đầu. Người đang hút thuốc vẫn cần được tư vấn, điều trị và hỗ trợ cai nghiện, trong lúc các thế hệ trẻ được tăng cường bảo vệ trước nguy cơ bắt đầu sử dụng thuốc lá.

Đại diện Bệnh viện Bạch Mai đặc biệt nhấn mạnh ý nghĩa lâu dài của chính sách đối với sức khỏe cộng đồng, coi đây là cơ hội để thế hệ trưởng thành hiện nay tạo dựng một nền tảng bảo vệ sức khỏe cho con cháu. Theo quan điểm của vị bác sỹ, lợi ích của việc hạn chế người hút mới sẽ được tích lũy qua nhiều thập kỷ, góp phần giảm gánh nặng bệnh tật, nâng cao tuổi thọ và chất lượng sống của người dân.