Sau hơn 13 năm thi hành, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được đề xuất sửa đổi với nhiều quy định mạnh nhằm đáp ứng thực tiễn.

Đáng chú ý, dự thảo luật đề xuất luật hóa lệnh cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và bổ sung quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, từng bước siết chặt các biện pháp kiểm soát thuốc lá, bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thanh thiếu niên.

Sau hơn một thập kỷ triển khai, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã góp phần làm giảm tỷ lệ hút thuốc lá điếu truyền thống, đồng thời hạn chế đáng kể tình trạng phơi nhiễm khói thuốc tại gia đình, nơi làm việc và nhiều địa điểm công cộng.

Tuy nhiên, quá trình tổng kết thi hành luật cũng cho thấy nhiều khoảng trống pháp lý trước sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới, đặc biệt là thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng.

Theo cơ quan soạn thảo, Luật hiện hành chưa có quy định cụ thể về khái niệm cũng như biện pháp quản lý đối với thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng.

Trong khi đó, Nghị quyết số 173/2024/QH15 đã quy định cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các chất gây nghiện, gây hại cho sức khỏe con người. Đồng thời, Luật Đầu tư cũng đã đưa hai loại sản phẩm này vào danh mục cấm kinh doanh.

Để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đề xuất bổ sung quy định cấm sản xuất, kinh doanh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, tàng trữ, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cũng như các sản phẩm thuốc lá mới khác.

Theo đánh giá của Bộ Y tế, thuốc lá điện tử tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe, đặc biệt ở thanh thiếu niên. Các sản phẩm này có thể bị lợi dụng để pha trộn ma túy hoặc các chất gây nghiện khác, trong khi người sử dụng cũng có thể tự ý điều chỉnh hàm lượng nicotine vượt ngưỡng an toàn mà rất khó kiểm soát.

Những năm gần đây, nhiều địa phương ghi nhận các trường hợp ngộ độc liên quan đến thuốc lá điện tử, phần lớn là học sinh, thanh thiếu niên, kể cả nữ giới.

Tuy nhiên, sau khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 có hiệu lực, tình hình đã có chuyển biến rõ rệt. Theo số liệu sơ bộ của Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, trước thời điểm áp dụng lệnh cấm, trong vòng 22 tháng đơn vị tiếp nhận khoảng 120 trường hợp cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, tương đương 5 đến 6 ca mỗi tháng. Không ít trường hợp bị tổn thương não nặng do sử dụng sản phẩm chứa ma túy pha trộn.

Sau khi Nghị quyết được ban hành, số ca cấp cứu giảm xuống còn khoảng 1 đến 2 trường hợp mỗi tháng. Cùng với đó, hoạt động quảng cáo công khai trên mạng xã hội và việc bày bán thuốc lá điện tử tại các cửa hàng gần như chấm dứt sau các đợt thanh tra, kiểm tra và xử lý.

Báo cáo của Bộ Công an cũng ghi nhận hiệu quả tích cực. Giai đoạn từ năm 2020 đến hết quý I/2024, lực lượng công an cả nước phát hiện và xử lý 728 vụ với 883 đối tượng liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Từ đầu năm 2025 đến nay chỉ còn phát hiện 5 vụ, khởi tố 2 vụ với 17 bị can về hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm.

Đối với thuốc lá điếu truyền thống, dù tỷ lệ hút thuốc có xu hướng giảm nhưng tốc độ còn chậm. Theo điều tra STEPS năm 2021, tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành Việt Nam là 20,8%, trong đó nam giới chiếm tới 41,1%, nữ giới là 0,6%. Hiện cả nước vẫn có khoảng 15,8 triệu người hút thuốc.

So với năm 2010, tỷ lệ hút thuốc chỉ giảm khoảng 3 điểm phần trăm, từ 23,8% xuống còn 20,8%. Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ ba trong khu vực ASEAN.

Theo ước tính từ Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu được Tổ chức Y tế thế giới trích dẫn, mỗi năm thuốc lá gây ra hơn 100.000 ca tử vong tại Việt Nam. Trong số này, khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc trực tiếp và gần 18.800 người chết vì hít phải khói thuốc thụ động.

Không chỉ gây tổn hại sức khỏe, thuốc lá còn tạo gánh nặng rất lớn đối với nền kinh tế. Năm 2022, tổng chi phí do các bệnh liên quan đến thuốc lá ước tính lên tới 108,7 nghìn tỷ đồng, tương đương khoảng 1,14% GDP. Riêng Quỹ Bảo hiểm y tế đã phải chi khoảng 8,7 nghìn tỷ đồng để điều trị các bệnh do thuốc lá gây ra, trong đó chi phí do tử vong sớm chiếm gần 79% tổng gánh nặng kinh tế.

Một trong những nội dung mới đáng chú ý của dự thảo Luật là bổ sung quy định cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán.

Theo cơ quan soạn thảo, mặc dù Luật Quảng cáo và Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đều nghiêm cấm quảng cáo thuốc lá, nhưng trên thực tế việc trưng bày sản phẩm tại cửa hàng vẫn là hình thức quảng bá gián tiếp thông qua hệ thống kệ hàng, bảng hiệu, đèn chiếu sáng và các vật dụng hỗ trợ bán hàng. Đây cũng là khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới và Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá.

Đến cuối năm 2024, đã có 59 quốc gia trên thế giới áp dụng quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Trong khu vực ASEAN, Singapore, Thái Lan, Brunei, Lào và Malaysia đều đã triển khai biện pháp này.

Theo Bộ Y tế, cấm trưng bày thuốc lá không chỉ góp phần hạn chế hoạt động quảng bá sản phẩm đến giới trẻ mà còn hỗ trợ người hút thuốc trong quá trình cai nghiện, giảm nguy cơ tái sử dụng.

Bộ Y tế cho biết việc sửa đổi Luật lần này nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý để thực hiện mục tiêu đến năm 2030 giảm tỷ lệ nam giới từ 15 tuổi trở lên hút thuốc xuống dưới 36%, duy trì tỷ lệ hút thuốc ở nữ giới dưới 1%, đồng thời tiếp tục giảm tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc tại nơi làm việc, nhà hàng, khách sạn và các địa điểm công cộng theo mục tiêu đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Bên cạnh đó, cơ quan soạn thảo cũng đánh giá việc thực thi Luật giữa các địa phương vẫn còn chênh lệch, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa và khu vực đồng bào dân tộc thiểu số do hạn chế về hạ tầng thông tin, nguồn lực và rào cản ngôn ngữ.

Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện khung pháp lý, Bộ Y tế đề xuất tăng cường truyền thông, kiểm tra, giám sát, nâng cao năng lực y tế cơ sở để các chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá được triển khai đồng bộ, hiệu quả trên phạm vi cả nước, góp phần bảo vệ sức khỏe nhân dân và giảm gánh nặng bệnh tật trong những năm tới.