Sáng 21/11, Quốc hội đã thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), với 415/474 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, chiếm 83,17%. Luật gồm 7 chương, 39 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2028, đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng trong xây dựng hành lang pháp lý đối với hoạt động hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người tại Việt Nam.
Việc sửa đổi Luật hướng đến giải quyết những vấn đề phát sinh trong thực tiễn, đặc biệt là nguy cơ mua bán, môi giới và lợi dụng hoạt động hiến tặng vì mục đích thương mại. Cùng với việc bổ sung các quy định về chuyên môn, Luật chú trọng thiết lập cơ chế kiểm soát xuyên suốt quá trình hiến, lấy, ghép, bảo đảm tính tự nguyện, khách quan, minh bạch và quyền lợi hợp pháp của người hiến, người được ghép.
Ngăn chặn mua bán tạng, tăng cường bảo vệ người hiến
Một trong những thay đổi đáng chú ý của Luật là mở rộng các hành vi bị nghiêm cấm lên 29 nhóm, tập trung kiểm soát những nguy cơ vi phạm có thể phát sinh trong hoạt động hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác.
Các hành vi bị nghiêm cấm bao gồm chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người, chiếm đoạt xác; mua bán mô, bộ phận cơ thể người hoặc xác; dụ dỗ, lừa dối, đe dọa, ép buộc người khác hiến tặng. Luật đồng thời nghiêm cấm việc lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi, giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc những quan hệ lệ thuộc khác để thực hiện hoạt động hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người.
| Quốc hội đã thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), với 415/474 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, chiếm 83,17%. |
Đáng chú ý, những hành vi quảng cáo, môi giới việc hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể người vì mục đích thương mại; lợi dụng hoạt động điều phối để trục lợi hoặc tạo ưu tiên trái quy định đều thuộc diện bị nghiêm cấm. Quy định cũng được mở rộng đối với hành vi đưa, tổ chức hoặc tạo điều kiện cho người Việt Nam ra nước ngoài để mua bán mô, bộ phận cơ thể người, cũng như đưa người nước ngoài vào Việt Nam để ghép bộ phận cơ thể người trái quy định.
Các biện pháp này nhằm ngăn chặn nguy cơ lợi dụng nhu cầu ghép tạng của người bệnh và hoàn cảnh khó khăn của người hiến để thực hiện những giao dịch bất hợp pháp, đồng thời bảo đảm hoạt động hiến tặng được thực hiện vì mục đích nhân đạo, chữa bệnh, giảng dạy và nghiên cứu khoa học, không nhằm mục đích thương mại.
Đối với người hiến khi còn sống, Luật nâng độ tuổi được hiến bộ phận cơ thể cho người không phải là thành viên gia đình từ đủ 18 tuổi lên đủ 25 tuổi. Người từ đủ 18 tuổi đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến bộ phận cơ thể cho thành viên gia đình theo quy định.
Việc điều chỉnh độ tuổi nhằm tăng cường khả năng bảo vệ người hiến, hạn chế nguy cơ quyết định hiến tạng bị chi phối bởi áp lực kinh tế, quan hệ gia đình hoặc những tác động không phù hợp. Luật cũng quy định người hiến từ đủ 25 tuổi trở lên không được nêu đích danh, chỉ định hoặc lựa chọn người nhận ghép, trừ trường hợp người bệnh chờ ghép là thành viên gia đình của người hiến.
Đối với trường hợp người hiến và người nhận là vợ chồng, Luật yêu cầu phải bảo đảm thời gian kết hôn tối thiểu theo quy định của Chính phủ, nhằm tăng cường kiểm soát tính xác thực của quan hệ nhân thân, hạn chế nguy cơ lợi dụng quan hệ hôn nhân để hợp thức hóa hoạt động mua bán tạng.
Bên cạnh những giới hạn về độ tuổi và đối tượng nhận hiến, Luật bổ sung các yêu cầu chặt chẽ về tư vấn độc lập, đánh giá sức khỏe, tâm lý và điều kiện xã hội của người hiến. Người hiến phải được cung cấp đầy đủ thông tin về những nguy cơ liên quan, bảo đảm quyết định hiến được đưa ra trên cơ sở tự nguyện, không bị cưỡng ép hoặc tác động trái pháp luật.
Việc lấy bộ phận cơ thể từ người hiến còn sống chỉ được tiến hành sau khi có sự chấp thuận bằng văn bản của người đứng đầu cơ sở khám bệnh, chữa bệnh hoặc người được ủy quyền, trên cơ sở ý kiến đồng ý bằng văn bản của Hội đồng tư vấn lấy, ghép. Hội đồng có sự tham gia của các chuyên gia y tế, pháp luật và tâm lý; các thành viên không được trực tiếp tham gia lấy, ghép đối với trường hợp đang được xem xét.
Đối với người dưới 18 tuổi, Luật không cho phép lấy bộ phận cơ thể để ghép cho người khác, đồng thời không cho phép đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác. Tuy nhiên, người chưa thành niên vẫn có thể hiến mô tái sinh khi còn sống trong những trường hợp đặc biệt, với điều kiện chỉ hiến cho anh, chị, em ruột, không có người hiến trưởng thành phù hợp, bảo đảm sức khỏe, có sự đồng ý của cha mẹ và đáp ứng các yêu cầu tư vấn, đánh giá độc lập.
Quy định này thể hiện sự thận trọng trong bảo vệ trẻ em, đồng thời duy trì khả năng đáp ứng nhu cầu điều trị trong một số tình huống đặc biệt, với các điều kiện kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo đảm lợi ích của người hiến chưa thành niên.
Một nguyên tắc xuyên suốt được Luật khẳng định là việc đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc người đăng ký đương nhiên đủ điều kiện hiến. Người đã đăng ký có quyền thay đổi nội dung, hủy đăng ký hoặc đăng ký lại; người hiến, người đại diện hoặc cha mẹ của người hiến có quyền từ chối theo các trường hợp luật định.
Kể cả trong trường hợp đã hoàn thành thủ tục đăng ký, việc lấy mô, bộ phận cơ thể người cũng không được thực hiện nếu người có quyền quyết định từ chối hoặc có biểu hiện không đồng thuận, không hợp tác. Cơ chế này nhằm bảo đảm sự tự nguyện thực chất và tôn trọng quyền quyết định của người hiến.
Mở rộng nguồn hiến, bảo đảm công bằng trong điều phối ghép tạng
Cùng với việc tăng cường kiểm soát nguy cơ thương mại hóa, Luật bổ sung quy định về hiến, lấy bộ phận cơ thể người sau khi chết tuần hoàn, bên cạnh trường hợp chết não.
Chết tuần hoàn được xác định là tình trạng mất chức năng tuần hoàn, hô hấp và không thể phục hồi. Việc bổ sung hình thức hiến này tạo thêm cơ sở pháp lý để khai thác nguồn tạng hiến từ người đã qua đời, góp phần mở rộng cơ hội điều trị cho người bệnh có nhu cầu ghép tạng, đồng thời từng bước giảm sự phụ thuộc vào nguồn hiến từ người còn sống.
Tuy nhiên, hoạt động lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn phải đáp ứng những điều kiện nghiêm ngặt về chuyên môn, pháp lý và sự đồng thuận của người đại diện.
Luật quy định việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải được thực hiện bởi hội đồng chuyên môn độc lập, tuân thủ các tiêu chuẩn và quy trình y khoa. Thành viên hội đồng không được đồng thời là người trực tiếp điều trị, tham gia tư vấn hiến hoặc thành viên ê-kíp lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể của người hiến.
Một người chỉ được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn nếu tất cả thành viên hội đồng chuyên môn có cùng kết luận. Người đứng đầu cơ sở khám bệnh, chữa bệnh hoặc người được ủy quyền có trách nhiệm công bố kết luận bằng văn bản trên cơ sở kết quả đánh giá của hội đồng.
Luật cũng nghiêm cấm việc cố ý làm sai lệch kết quả xác định chết não, chết tuần hoàn; lấy mô, bộ phận cơ thể người trong trường hợp chưa rõ nguyên nhân tử vong hoặc có nghi ngờ về dấu hiệu vi phạm pháp luật, dấu hiệu bất thường.
Những yêu cầu này nhằm bảo đảm sự độc lập giữa hoạt động xác định tình trạng tử vong và hoạt động lấy, ghép tạng, qua đó tăng cường tính khách quan, an toàn và củng cố niềm tin của gia đình người hiến đối với hệ thống y tế.
Một nội dung quan trọng khác là cơ chế điều phối mô, bộ phận cơ thể người trên phạm vi toàn quốc. Luật quy định hoạt động điều phối ghép phải được thực hiện thống nhất bởi cơ quan có chức năng điều phối quốc gia, thông qua cơ sở dữ liệu quản lý mô, bộ phận cơ thể người, trừ các trường hợp được pháp luật quy định.
Việc phân bổ tạng hiến phải dựa trên sự phù hợp giữa người hiến và người bệnh chờ ghép, mức độ cấp thiết về y khoa, khả năng đạt hiệu quả sau ghép, thời gian chờ đợi và những tiêu chí ưu tiên được xác định rõ ràng. Quá trình điều phối phải bảo đảm công bằng, khách quan, minh bạch, không phân biệt điều kiện kinh tế, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, giới tính hoặc nơi cư trú.
Trong đó, trẻ em, người đã hiến bộ phận cơ thể và một số thân nhân của người hiến sau khi chết não, chết tuần hoàn thuộc những nhóm được xem xét ưu tiên theo quy định.
Đối với người đã hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não, chết tuần hoàn, cha mẹ, vợ chồng, con và anh chị em ruột được ưu tiên ghép nếu có tên trong danh sách người bệnh chờ ghép. Các bộ phận cơ thể còn lại không sử dụng để ghép cho những người thân thuộc diện ưu tiên phải được điều phối theo quy định chung.
Để bảo đảm tính minh bạch, Luật yêu cầu mọi trường hợp hiến, ghép bộ phận cơ thể người phải được cập nhật đầy đủ, kịp thời trên cơ sở dữ liệu quản lý thống nhất. Việc cố ý sửa đổi thông tin về mức độ ưu tiên, can thiệp trái phép vào cơ sở dữ liệu hoặc lợi dụng hoạt động điều phối để trục lợi đều bị nghiêm cấm.
Cơ sở dữ liệu về quản lý mô, bộ phận cơ thể người sẽ là một thành phần của Cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế, tích hợp thông tin đăng ký hiến, danh sách người bệnh chờ ghép, hoạt động điều phối, quản lý mô, bộ phận cơ thể người và những thông tin liên quan.
Dữ liệu về người đăng ký hiến, người hiến và người được ghép phải được mã hóa, bảo mật, bảo đảm tính ẩn danh trong các trường hợp công bố thông tin theo quy định. Hệ thống cũng được yêu cầu kết nối, liên thông với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống định danh, xác thực điện tử.
Việc xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất được kỳ vọng góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, tăng khả năng giám sát, truy xuất thông tin và hạn chế nguy cơ can thiệp trái phép vào quá trình phân bổ tạng hiến. Theo quy định, hệ thống phải hoàn thành và đưa vào vận hành trước ngày 31/12/2028.
Bên cạnh các biện pháp kiểm soát, Luật dành sự quan tâm đáng kể đến việc bảo vệ quyền lợi và chăm sóc sức khỏe người hiến. Người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống được chăm sóc, phục hồi sức khỏe sau hiến, khám sức khỏe định kỳ miễn phí phù hợp với bộ phận đã hiến và được bảo đảm quyền lợi về bảo hiểm y tế theo quy định.
Đối với người hiến sau khi chết não, chết tuần hoàn, các chế độ tổ chức tang lễ, mai táng, cấp chứng nhận hiến tặng và khôi phục thẩm mỹ thi thể được quy định nhằm thể hiện sự tôn trọng đối với người hiến và gia đình.
Luật cũng xác định ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí cho nhiều hoạt động thiết yếu, bao gồm truyền thông, xây dựng cơ sở dữ liệu, đánh giá người có khả năng hiến, điều phối, bảo quản, vận chuyển mô, bộ phận cơ thể, chăm sóc và phục hồi sức khỏe người hiến. Cơ quan điều phối quốc gia và các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh được phép thành lập quỹ hiến tạng theo quy định pháp luật về quỹ xã hội, quỹ từ thiện nhằm huy động thêm nguồn lực hỗ trợ những khoản chi phí chưa được ngân sách và bảo hiểm y tế chi trả.
Đặc biệt, ngày 20/5 hằng năm được xác định là Ngày Tri ân người hiến mô, bộ phận cơ thể, nhằm ghi nhận nghĩa cử nhân đạo của người hiến và gia đình, đồng thời nâng cao nhận thức xã hội về ý nghĩa của hoạt động hiến tặng.
Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) có hiệu lực từ ngày 1/1/2028. Các đăng ký hiến, thẻ đăng ký hiến và danh sách người bệnh chờ ghép đã được thực hiện theo quy định hiện hành tiếp tục có giá trị, đồng thời được cập nhật vào hệ thống dữ liệu mới theo lộ trình.