Mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội sống cho người bệnh

Nhu cầu ghép mô, bộ phận cơ thể tại Việt Nam ngày càng lớn, trong khi nguồn hiến vẫn chưa đáp ứng yêu cầu điều trị, khiến nhiều người bệnh phải chờ đợi kéo dài để tìm được nguồn tạng phù hợp.

Đối với trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo, khó khăn còn lớn hơn bởi ngoài yêu cầu tương thích về y học, mô và bộ phận cơ thể được ghép cần đáp ứng những điều kiện phù hợp với đặc điểm giải phẫu, thể trạng của bệnh nhi.

Thực tế này đặt ra yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm mở rộng nguồn hiến, đồng thời bảo đảm quyền lợi, sự an toàn của người hiến, đặc biệt đối với những trường hợp liên quan đến người chưa thành niên.

Theo Bộ Y tế, dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Sau gần 20 năm thực hiện Luật năm 2006, những bất cập về nguồn hiến, cơ chế quản lý và bảo vệ người hiến đã đặt ra yêu cầu sửa đổi, bổ sung các quy định để phù hợp hơn với thực tiễn.

Dự thảo Luật gồm 7 chương, 39 điều, tập trung vào bốn nhóm nội dung chính gồm mở rộng nguồn hiến nhằm tăng cơ hội ghép cho người bệnh; tăng cường kiểm soát, ngăn chặn hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người; hoàn thiện cơ chế quản lý mô, tế bào, tạo điều kiện phát triển y học tái tạo; đồng thời bổ sung các điều kiện bảo đảm cho hoạt động hiến, lấy, ghép và quyền lợi của người hiến.

Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm là đề xuất bổ sung quy định liên quan đến việc hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi.

Bộ Y tế cho biết, mục tiêu của chính sách là tạo thêm cơ hội điều trị cho trẻ mắc bệnh hiểm nghèo, nhất là các trường hợp cần mô, bộ phận cơ thể có kích thước và đặc điểm giải phẫu phù hợp nhưng khó tìm được nguồn hiến từ người trưởng thành. Dự thảo đồng thời hướng tới việc tôn trọng nguyện vọng hiến tặng của người chưa thành niên và gia đình, kể cả mong muốn hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời.

Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo khẳng định, quy định này không nhằm khuyến khích trẻ em hiến tạng mà thiết lập cơ sở pháp lý để xem xét những trường hợp đặc biệt, với các điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.

Theo Dự thảo, việc hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi được phân biệt rõ giữa hai trường hợp hiến khi còn sống và hiến sau khi qua đời.

Đối với người dưới 18 tuổi còn sống, Dự thảo chỉ cho phép hiến mô có khả năng tái sinh, chẳng hạn tế bào gốc tạo máu, nhằm điều trị cho người thân trong trường hợp không có người hiến trưởng thành phù hợp.

Cụ thể, người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được xem xét hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình, trong khi người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị hoặc em ruột. Việc hiến tặng phải đáp ứng các điều kiện về sức khỏe, có tư vấn độc lập và nhận được sự đồng ý của cả trẻ cùng cha mẹ hoặc người giám hộ.

Đặc biệt, Dự thảo tiếp tục nghiêm cấm lấy thận, gan, tim, phổi hoặc bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào của người dưới 18 tuổi đang sống. Đây là giới hạn quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe, sự phát triển và quyền lợi lâu dài của trẻ em.

Đối với trường hợp hiến sau khi qua đời, việc lấy mô, bộ phận cơ thể chỉ được đặt ra sau khi Hội đồng chuyên môn độc lập xác định trẻ đã chết não hoặc chết tuần hoàn, đồng thời trẻ đã đăng ký hoặc có nguyện vọng hiến trước khi qua đời và được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.

Dự thảo cũng cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể nếu có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Việc đăng ký có thể được thay đổi hoặc hủy bỏ bất cứ lúc nào.

Theo số liệu Bộ Y tế công bố, kể từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, Việt Nam đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người. Dù kỹ thuật ghép tạng ngày càng phát triển, tình trạng thiếu nguồn hiến vẫn là trở ngại lớn đối với nhiều bệnh nhân.

Riêng tại Bệnh viện Nhi Trung ương, mỗi năm có hơn 20 bệnh nhi chờ ghép gan và khoảng 40 bệnh nhi chờ ghép thận. Tại Bệnh viện Nhi đồng 2, năm 2022 ghi nhận hơn 80 bệnh nhi suy thận mạn giai đoạn cuối.

Những số liệu này cho thấy nhu cầu ghép tạng ở trẻ em là vấn đề cần được quan tâm trong quá trình hoàn thiện chính sách, nhất là đối với những bệnh nhi phải chờ nguồn hiến phù hợp trong điều kiện sức khỏe có thể tiếp tục suy giảm.

Bảo vệ quyền lợi trẻ em, kiểm soát chặt nguy cơ mua bán mô, tạng

Bên cạnh mục tiêu mở rộng nguồn hiến, những đề xuất liên quan đến người dưới 18 tuổi cũng làm xuất hiện lo ngại về khả năng trẻ em bị lợi dụng trong hoạt động hiến, lấy, ghép mô và bộ phận cơ thể.

Trước những ý kiến này, Ban soạn thảo cho biết việc bảo vệ quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em là nguyên tắc xuyên suốt quá trình xây dựng chính sách. Các quy định mới được thiết kế nhằm tăng cường cơ chế kiểm soát, phòng ngừa hành vi ép buộc, môi giới và mua bán mô, bộ phận cơ thể người.

Theo đó, Dự thảo bổ sung yêu cầu xác minh nhân thân, mối quan hệ giữa người hiến và người nhận ghép, đồng thời bảo đảm tính độc lập trong đánh giá điều kiện hiến và tư vấn chuyên môn, đặc biệt đối với người chưa thành niên.

Đối với người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải thành viên gia đình, dự thảo quy định độ tuổi từ đủ 25 trở lên. Quy định này cùng với các điều kiện xác minh quan hệ giữa người hiến và người nhận nhằm tăng cường khả năng kiểm soát những trường hợp có nguy cơ phát sinh hành vi mua bán hoặc lợi dụng việc hiến tặng.

Đáng chú ý, Dự thảo nghiêm cấm các hành vi mua bán, ép buộc, lấy trộm, môi giới mô, bộ phận cơ thể người, đồng thời bổ sung quy định ngăn chặn việc lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của trẻ em. Những hành vi vi phạm có thể bị xử lý hình sự theo quy định pháp luật.

Hoạt động điều phối ghép tạng cũng phải được thực hiện thông qua mã quốc gia và danh sách chờ ghép trên nguyên tắc công bằng, minh bạch. Người hiến còn sống phải được xác minh nhân thân, đánh giá điều kiện hiến và tư vấn bởi hội đồng độc lập, nhằm hạn chế nguy cơ xung đột lợi ích.

Đối với việc xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, Dự thảo đặt ra yêu cầu thực hiện theo quy trình độc lập, khách quan, ngăn ngừa hành vi làm sai lệch kết quả và bảo đảm cơ sở pháp lý cho hoạt động lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi người hiến qua đời.

Theo Bộ Y tế, những đề xuất liên quan đến người chưa thành niên cũng được nghiên cứu trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm quốc tế. Các nguyên tắc hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác định việc lấy tế bào, mô, bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên còn sống chỉ được thực hiện trong những trường hợp ngoại lệ, với các điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.

Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu cũng cho phép hiến mô tái sinh để điều trị cho anh, chị, em ruột trong những điều kiện chặt chẽ. Đối với việc hiến sau khi qua đời, số liệu năm 2023 của Hội đồng châu Âu được Bộ Y tế dẫn lại cho thấy nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Đức, Australia, Italia, Thái Lan và Malaysia đã triển khai hoạt động hiến tạng đối với người dưới 18 tuổi.

Những kinh nghiệm này được Ban soạn thảo sử dụng làm cơ sở tham khảo, nghiên cứu và đánh giá khả năng áp dụng tại Việt Nam, đồng thời xem xét các điều kiện bảo đảm an toàn, quyền lợi của trẻ em trong thực tiễn.

Bộ Y tế cho biết, dự án Luật được xây dựng theo trình tự của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật và đang tiếp tục được tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội, chuyên gia và người dân để chỉnh lý, hoàn thiện trước khi trình Quốc hội xem xét thông qua.

Đối với những lo ngại về nguy cơ mua bán mô, bộ phận cơ thể người, nhất là ở trẻ em, Ban soạn thảo nhìn nhận đây là vấn đề cần được quan tâm, kiểm soát nghiêm ngặt. Người dân được đề nghị thông báo ngay cho cơ quan công an hoặc cơ quan có thẩm quyền nếu phát hiện dấu hiệu môi giới, mua bán mô, bộ phận cơ thể người.

Việc sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác đặt ra yêu cầu giải quyết đồng thời hai vấn đề có ý nghĩa quan trọng: mở rộng cơ hội điều trị cho những người bệnh đang chờ ghép tạng và bảo đảm hoạt động hiến tặng được thực hiện tự nguyện, an toàn, đúng quy định pháp luật.

Đối với trẻ em, yêu cầu bảo vệ càng cần được đặt lên hàng đầu bởi những quyết định liên quan đến hiến mô, bộ phận cơ thể có thể tác động trực tiếp đến sức khỏe, quyền lợi và sự phát triển lâu dài của người chưa thành niên.

Ban soạn thảo khẳng định sẽ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu ý kiến để hoàn thiện Dự thảo theo hướng chặt chẽ, bảo đảm an toàn, quyền lợi của trẻ em, đồng thời tạo thêm cơ hội cứu chữa cho người bệnh cần ghép mô, bộ phận cơ thể.