Tán thành việc tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, song theo Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội việc xem xét bỏ hình phạt tử hình ở tội nào cần được cân nhắc kỹ để tránh gây tác động bất lợi tới hiệu quả răn đe, phòng ngừa, xử lý tội phạm.

Quan điểm trên được Chủ nhiệm Ủy ban Phan Chí Hiếu đề cập khi báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội về nội dung giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), sáng 25/9.

Đây là dự án luật đã được Quốc hội cho ý kiến định hướng sửa đổi tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất (tháng 8/2026).

Dự thảo trình Quốc hội khi đó đề xuất thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với 6 tội, chỉ giữ lại hình phạt tử hình tại 4 tội gồm: phản bội Tổ quốc; giết người; khủng bố; sản xuất trái phép chất ma túy.

Quá trình thảo luận, đa số các ý kiến đại biểu tán thành chủ trương thu hẹp tử hình; một số ý kiến đại biểu còn băn khoăn và đề nghị cần cân nhắc, đánh giá về việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, đặc biệt là đối với Tội mua bán trái phép chất ma tuý và Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi.

Báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc tiếp thu, giải trình, đại diện cơ quan chủ trì soạn thảo (Bộ Công an) nêu rõ, qua tổng kết thi hành và thực tiễn công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm cho thấy đối với tội mua bán trái phép chất ma tuý, pháp luật hình sự hiện hành quy định ngưỡng định lượng ma túy làm căn cứ áp dụng khung hình phạt có quy định hình phạt tử hình thấp hơn nhiều so với khối lượng ma túy mà các đối tượng mua bán trên thực tế.

Do vậy, khi khối lượng ma túy mua bán đã vượt ngưỡng định lượng thuộc khung hình phạt có quy định hình phạt tử hình, người phạm tội có thể nhận thức rằng việc tiếp tục gia tăng khối lượng ma túy cũng không làm thay đổi khung hình phạt áp dụng; từ đó, gây nguy hiểm cho công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Thực tiễn cũng cho thấy, đối với một số tội danh mặc dù tỷ lệ áp dụng hình phạt tử hình là tương đối cao, trong đó có tội mua bán trái phép chất ma túy, tuy nhiên, diễn biến của loại tội phạm này thời gian qua vẫn rất phức tạp. Do đó, hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh đối với loại tội phạm này không chỉ phụ thuộc vào việc có áp dụng hình phạt tử hình hay không mà còn phụ thuộc chủ yếu vào hiệu quả của công tác phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh của các cơ quan chức năng, bảo đảm kịp thời và hiệu quả.

Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Cơ quan chủ trì soạn thảo thống nhất về yêu cầu bảo vệ đặc biệt đối với trẻ em và xử lý nghiêm tội phạm xâm hại trẻ em. Tuy nhiên, việc xác định phạm vi áp dụng hình phạt tử hình còn phải đặt trong tổng thể chính sách hình sự và các nghĩa vụ quốc tế của Việt Nam. Theo Điều 6 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, đối với quốc gia chưa xóa bỏ hình phạt tử hình, hình phạt này chỉ áp dụng đối với những tội phạm nghiêm trọng nhất gắn với hành vi cố ý tước đoạt tính mạng.

Trên cơ sở đó, dự thảo Bộ luật đã được chỉnh lý theo hướng không quy định hình phạt tử hình tại Điều 142 nhưng vẫn giữ đây là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng; khoản 3 quy định hình phạt 20 năm tù hoặc tù chung thân đối với các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng. Trường hợp hành vi đồng thời đủ yếu tố cấu thành tội phạm khác xâm phạm tính mạng thì trách nhiệm hình sự được xác định theo quy định tương ứng của Bộ luật Hình sự.

Với quy định như trong dự thảo Bộ luật sẽ vừa bảo đảm yêu cầu bảo vệ trẻ em, vừa bảo đảm sự tương xứng và nhất quán của chính sách hình sự, báo cáo nêu rõ.

Trình bày ý kiến của cơ quan chủ trì thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu nhấn mạnh, việc xem xét bỏ hình phạt tử hình ở tội nào cần được cân nhắc kỹ để tránh gây tác động bất lợi tới hiệu quả răn đe, phòng ngừa, xử lý tội phạm cũng như yêu cầu đặt ra trong những thực hiện những mục tiêu, nhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm trong giai đoạn mới (nhất là Tội mua bán trái phép chất ma túy và Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi). 

Qua kết quả lấy ý kiến Nhân dân, ý kiến các vị đại biểu Quốc hội và các cơ quan, tổ chức hữu quan, trường hợp còn có nhiều ý kiến khác nhau về phạm vi thu hẹp hình phạt tử hình ở các tội danh thì đề nghị Ủy ban Thường vụ Quốc hội chỉ đạo việc xin ý kiến đại biểu; trong trường hợp cần thiết, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, cho ý kiến chỉ đạo, ông Hiếu nêu quan điểm của cơ quan thẩm tra.

Về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, ông Hiếu nêu rõ, theo quy định của dự thảo Bộ luật Hình sự, tổng số tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự là 57 tội. Nội dung này, theo ông Hiếu, có 3 nhóm ý kiến.

Một số ý kiến đề nghị rà soát để có thể mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với một số tội thuộc Nhóm các tội xâm phạm an ninh mạng nhằm bảo đảm phù hợp với thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm mạng và Công ước Hà Nội về phòng, chống tội phạm mạng. Ngoài ra, nhiều tội danh mà hành vi phạm tội của cá nhân thường có liên quan mật thiết đến pháp nhân thương mại cần được xem xét mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.

Một số ý kiến đề nghị cân nhắc kỹ việc mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với các tội phạm về ma túy như dự thảo bởi lẽ các tội phạm về ma túy thường có dấu hiệu định tội đặc trưng gắn liền với cá nhân. Một số ý kiến đề nghị cân nhắc hạn chế mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự  của pháp nhân thương mại vì việc mở rộng có thể tác động tiêu cực tới sự phát triển kinh tế - xã hội, ảnh hưởng tới môi trường đầu tư, kinh doanh.

Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) sẽ được Quốc hội tiếp tục cho ý kiến và bấm nút tại Kỳ họp thứ 2 (khai mạc ngày 17/10 tới).