Năm học mới đưa trẻ trở lại nhịp sinh hoạt tập thể sau thời gian nghỉ hè, mật độ tiếp xúc tại lớp học tăng lên trong lúc thời tiết chuyển mùa tạo điều kiện cho nhiều tác nhân gây bệnh đường hô hấp, tiêu hóa và các bệnh truyền nhiễm lây lan.

Thông tin từ một số cơ sở y tế cho hay, thời điểm tựu trường thường ghi nhận nhiều trẻ mắc các bệnh hô hấp, tiêu hóa và truyền nhiễm. Trẻ nhỏ có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, sinh hoạt tập thể với tần suất tiếp xúc gần cao nên nguy cơ lây nhiễm cũng tăng, đặc biệt nếu chưa được tiêm chủng đầy đủ hoặc chưa hình thành tốt các thói quen vệ sinh cá nhân.

Nhóm bệnh hô hấp thường gặp ở trẻ gồm cảm lạnh, cúm mùa, viêm họng, viêm amidan với những biểu hiện như sốt, ho, sổ mũi, đau rát họng, khó nuốt, đau mỏi và mệt mỏi. Phần lớn các triệu chứng ban đầu khá quen thuộc nên phụ huynh dễ cho rằng trẻ chỉ mắc bệnh nhẹ và có thể tự khỏi.

Tuy nhiên, một số bệnh hô hấp có thể tiến triển thành viêm phế quản, viêm phổi, đặc biệt ở trẻ nhỏ, trẻ có bệnh nền hoặc sức đề kháng kém. Phụ huynh cần theo dõi sát diễn biến thay vì chỉ quan tâm đến mức độ sốt, bởi những thay đổi về nhịp thở, khả năng ăn uống và trạng thái tỉnh táo có thể phản ánh tình trạng bệnh đang nặng lên.

Trẻ cần được đưa đến cơ sở y tế sớm nếu xuất hiện khó thở, thở nhanh, thở lõm ngực, tím tái, lừ đừ, biếng ăn hoặc bỏ ăn. Việc tự sử dụng thuốc, đặc biệt là kháng sinh, mà chưa có chỉ định của bác sỹ có thể không phù hợp với nguyên nhân gây bệnh và làm chậm quá trình thăm khám cần thiết.

Bên cạnh bệnh hô hấp, sự thay đổi lịch sinh hoạt và thói quen ăn uống sau kỳ nghỉ hè cũng có thể khiến trẻ gặp các vấn đề về tiêu hóa. Việc ăn uống tại trường, sử dụng thực phẩm không bảo đảm vệ sinh hoặc bàn tay chưa được làm sạch trước bữa ăn tạo cơ hội cho vi khuẩn, ký sinh trùng và các tác nhân gây bệnh xâm nhập đường tiêu hóa.

Đau bụng, rối loạn tiêu hóa, buồn nôn, nôn, sốt hoặc chán ăn là những biểu hiện phụ huynh cần lưu ý. Trường hợp tiêu chảy kéo dài, nôn liên tục, khát nhiều, môi khô, mắt trũng, tiểu ít hoặc li bì có thể liên quan đến tình trạng mất nước và cần được thăm khám sớm.

Môi trường học đường cũng làm tăng cơ hội lây truyền của nhiều bệnh truyền nhiễm như sởi, thủy đậu, quai bị, tay chân miệng, trong khi sốt xuất huyết tiếp tục là nguy cơ cần được chủ động phòng ngừa trong cộng đồng.

Mỗi bệnh có đường lây truyền và biện pháp dự phòng khác nhau, nhưng mật độ tiếp xúc cao giữa trẻ với trẻ khiến việc phát hiện sớm ca bệnh và thực hiện các biện pháp phòng ngừa càng có ý nghĩa.

Phụ huynh cần chú ý nếu trẻ sốt kèm ho, sổ mũi, đau họng, nổi ban, xuất hiện mụn nước, loét miệng hoặc sưng đau vùng mang tai. Trẻ có dấu hiệu nghi mắc bệnh truyền nhiễm nên được nghỉ học, thăm khám và hạn chế tiếp xúc với các trẻ khác để giảm nguy cơ lây lan.

Những bệnh dễ lây qua tiếp xúc trực tiếp hoặc dùng chung vật dụng như đau mắt đỏ, nấm da cũng có thể xuất hiện trong môi trường học đường. Trẻ nhỏ thường xuyên chơi đùa, chạm tay vào đồ vật, bề mặt chung rồi đưa tay lên mắt, mũi, miệng, vì vậy những thói quen vệ sinh tưởng chừng đơn giản lại góp phần đáng kể vào khả năng phòng bệnh.

Các chuyên gia y tế khuyến cáo cha mẹ hướng dẫn trẻ rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, nhất là trước lúc ăn và sau khi đi vệ sinh, không dùng chung khăn mặt, bàn chải, cốc uống nước, chăn gối hoặc các vật dụng cá nhân. Lớp học và những bề mặt thường xuyên được trẻ tiếp xúc cũng cần được vệ sinh phù hợp.

Cùng với vệ sinh cá nhân và môi trường, phụ huynh nên kiểm tra lại lịch sử tiêm chủng của trẻ trước hoặc trong những tuần đầu năm học để phát hiện các mũi còn thiếu hoặc cần tiêm nhắc. Những vắc-xin được bác sỹ lưu ý gồm cúm mùa, phế cầu, tay chân miệng, sốt xuất huyết, sởi - quai bị - rubella, thủy đậu, bạch hầu - ho gà - uốn ván... Việc tiêm cụ thể cần căn cứ vào độ tuổi, tiền sử tiêm chủng, tình trạng sức khỏe và chỉ định phù hợp đối với từng trẻ.

Với dịch cúm mùa đang gia tăng thời gian gần đây và có xu hướng tăng cao thời gian tới, tiêm vắc-xin không có nghĩa loại bỏ hoàn toàn khả năng mắc cúm, nhưng có vai trò giảm nguy cơ mắc bệnh và đặc biệt là giảm nguy cơ diễn biến nặng, nhập viện và các biến chứng liên quan. Vì vậy, trước mùa bệnh đường hô hấp gia tăng, các gia đình nên kiểm tra xem trẻ và những thành viên thuộc nhóm nguy cơ đã được tiêm phòng cúm phù hợp hay chưa.

Theo các bác sỹ, hiệu quả bảo vệ của vắc-xin này có thể lên tới khoảng 90%. Tuy nhiên, khả năng bảo vệ thường chỉ duy trì từ 6-12 tháng do virus cúm liên tục biến đổi và xuất hiện các chủng lưu hành mới mỗi năm.

Vì vậy, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo mọi người nên tiêm nhắc vắc-xin cúm hằng năm, với khoảng cách tối thiểu 12 tháng giữa hai mũi tiêm để duy trì hiệu quả phòng bệnh tối ưu. Khuyến cáo này đặc biệt quan trọng đối với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch - những nhóm có nguy cơ cao gặp biến chứng nặng khi mắc cúm.

Sau tiêm vắc-xin, cơ thể cần khoảng hai tuần sau tiêm để hình thành lượng kháng thể bảo vệ. Do đó, người dân nên chủ động tiêm phòng trước mùa dịch hoặc ngay khi có điều kiện, thay vì chờ đến khi dịch bùng phát.

Không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc cúm, vắc-xin còn góp phần làm giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh nếu không may nhiễm virus, đồng thời hạn chế nguy cơ nhập viện, viêm phổi, suy hô hấp, biến cố tim mạch và tử vong.

Bên cạnh cúm, vắc-xin phòng bệnh do phế cầu cũng cần được quan tâm, nhất là ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có một số bệnh nền hoặc tình trạng làm tăng nguy cơ mắc bệnh nặng. Phế cầu khuẩn có thể gây nhiều bệnh lý từ viêm tai giữa, viêm xoang đến viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não.

Để chủ động phòng chống sốt xuất huyết đang có, hạn chế biến chứng nặng theo giới chuyên gia, vắc-xin vẫn là giải pháp cần thiết. Qdenga là vắc-xin sốt xuất huyết đầu tiên được cấp phép lưu hành tại Việt Nam. Đây là vắc-xin chứa virus Dengue sống giảm độc lực, có khả năng kích thích cơ thể tạo đáp ứng miễn dịch chống lại cả 4 type virus Dengue gồm DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4.

Tuy nhiên, vắc-xin không dành cho người quá mẫn với bất kỳ thành phần nào vắc-xin, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Với người suy giảm miễn dịch, người nhiễm HIV, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế để được hướng dẫn phù hợp với từng trường hợp cụ thể.

Với tay chân miệng, một điểm đáng chú ý là Bộ Y tế đã phê duyệt vắc-xin phòng tay chân miệng do virus EV71, mở ra cơ hội phòng ngừa các biến chứng nặng của bệnh.

Ngoài ra, bệnh do não mô cầu cũng là một nguy cơ cần được quan tâm bởi khả năng diễn tiến nhanh. Theo Ths.Lê Thanh Khôi, Phó Giám đốc Y khoa thuộc Hội đồng Y khoa Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu, não mô cầu xâm lấn do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có khả năng lây qua đường hô hấp. Vi khuẩn có thể xâm nhập vào máu, gây nhiễm trùng huyết, viêm màng não, tổn thương đa cơ quan và đe dọa tính mạng.

Điểm nguy hiểm của bệnh là khả năng chuyển nặng nhanh. Từ những triệu chứng ban đầu tương tự một bệnh nhiễm trùng thông thường, tình trạng người bệnh có thể xấu đi chỉ sau vài giờ. Trẻ dưới 5 tuổi, thanh thiếu niên, người cao tuổi và người có bệnh nền mạn tính nằm trong các nhóm nguy cơ cao.

Theo bác sỹ Khôi, người dân cần chú ý các biểu hiện như sốt cao đột ngột, đau đầu, mệt lả, xuất hiện ban xuất huyết hoặc ban hoại tử trên da. Nếu triệu chứng tiến triển nhanh, người bệnh cần được đưa tới cơ sở y tế sớm, tránh chờ đợi hoặc tự điều trị kéo dài tại nhà. Hiện Việt Nam đã có vắc-xin phòng các nhóm huyết thanh gây bệnh não mô cầu A, C, Y, W và B, với chỉ định phù hợp theo từng độ tuổi và đối tượng.

Bên cạnh đó, thủy đậu cũng là bệnh phụ huynh không nên chủ quan bởi có thể gặp ở cả trẻ em và người lớn, khả năng lây lan nhanh qua đường hô hấp và tiếp xúc trực tiếp, một số trường hợp có thể diễn tiến nặng hoặc gặp biến chứng.

Hiện thủy đậu đã có vắc-xin phòng bệnh, vì vậy cùng với giữ vệ sinh cá nhân, hạn chế tiếp xúc với nguồn lây, phụ huynh nên chủ động rà soát lịch sử tiêm chủng và đưa trẻ tiêm đầy đủ, đúng lịch.