Khi tư duy cũ không còn đủ

Chia sẻ tại Hội nghị “Tư duy mới trong đầu tư chứng khoán” do Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Đào tạo Chứng khoán (SRTC) và CTCP Chứng khoán SSI (SSI) tổ chức mới đây, ông Nguyễn Đức Thông - Tổng giám đốc CTCP Chứng khoán SSI chỉ ra hai điểm cho thấy thị trường đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, khác không chỉ về quy mô, mà còn khác về bản chất.

Đầu tiên, Việt Nam đứng trước một bước ngoặt quan trọng khi tiến gần tới việc được FTSE Russell nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp với việc FTSE Russell xác nhận lộ trình nâng hạng trong kỳ đánh giá giữa năm vừa qua. Sân chơi rộng hơn, cơ hội lớn hơn, nhưng theo ông Thông, yêu cầu cũng cao hơn. Trong một môi trường như vậy, việc đầu tư dựa vào cảm xúc hay những thông tin chưa được kiểm chứng sẽ ngày càng trở nên rủi ro.

Điểm thứ hai đó là công nghệ đang làm thay đổi cách đầu tư từ gốc rễ. Nếu trước đây, các tổ chức lớn có lợi thế trong việc xử lý dữ liệu, thì hiện nay, nhà đầu tư cá nhân cũng có thể tiếp cận công cụ phân tích mạnh với chi phí thấp.

Thị trường thay đổi, công nghệ thay đổi, hành vi dòng tiền thay đổi. Khi đó, nhà đầu tư nào ngừng học sẽ bị bỏ lại phía sau. Do vậy, theo ông Thông, cạnh tranh không còn nằm ở việc ai có thông tin sớm hơn, mà ở việc ai có tư duy hệ thống hơn, kỷ luật hơn và sẵn sàng học hỏi liên tục hơn.

Việc hình thành tư duy đầu tư đúng ngay từ đầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhất là với thế hệ nhà đầu tư trẻ. Một thói quen sai như giao dịch theo cảm xúc, thiếu quản trị rủi ro nếu lặp lại trong thời gian dài sẽ rất khó thay đổi. Ngược lại, một nền tảng tư duy đúng sẽ giúp nhà đầu tư phát triển bền vững trong suốt hành trình dài hạn.

Cùng quan điểm, ông Hà Duy Tùng - Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cũng nhấn mạnh sự phát triển lành mạnh và bền vững của thị trường chứng khoán không thể thiếu vai trò của nhà đầu tư - đặc biệt là thế hệ trẻ. Với sự gia tăng mạnh mẽ của lực lượng nhà đầu tư cá nhân, đặc biệt là các bạn trẻ, việc trang bị kiến thức, nâng cao nhận thức và kỹ năng cho các nhà đầu tư trẻ là hết sức cần thiết, nhằm giúp các bạn trẻ đưa ra những quyết định đúng đắn, hiệu quả và bền vững.

Theo đại diện UBCKNN, bên cạnh cơ hội, thị trường chứng khoán cũng tiềm ẩn không ít rủi ro. Thực tế cho thấy, việc đầu tư theo tâm lý đám đông, thiếu hiểu biết về pháp luật và nguyên tắc vận hành thị trường có thể dẫn đến những hệ lụy đáng tiếc.

Bài học từ những sai lầm

Trao đổi tại Hội nghị, một nghịch lý phổ biến được ông Phạm Lưu Hưng Kinh tế trưởng, Giám đốc Trung tâm Phân tích và Tư vấn đầu tư Chứng khoán SSI đặt ra. Nhà đầu tư thường vội vàng bán khi mới lãi 2%, nhưng lại sẵn sàng giữ lại khi lỗ đến 20% và tự coi mình là "nhà đầu tư dài hạn”.

Các thiên kiến thường có ảnh hưởng đến các quyết định trong đầu tư. Phân tíchvề các thiên kiến trong đầu tư, theo ông Hồ Hữu Tuấn Hiếu - chuyên gia chiến lược đầu tư, Trung tâm Phân tích và Tư vấn đầu tư SSI, có hai nhóm chính. Một dạng thiên kiến do thiếu hụt kiến thức và thông tin do nhà đầu tư không có đủ dữ liệu, không có thói quen làm việc với các con số hoặc phản ứng sai với thông tin bên ngoài. Loại thiên kiến này có thể khắc phục được bằng cách bổ sung kiến thức chuyên môn. Nhóm thứ hai là thiên kiến về mặt cảm xúc. Đây là những bản tính tự nhiên của con người.

Việc giữ lại các khoản lỗ thường do thiên kiến cảm xúc chi phối. Lý thuyết tài chính hành vi chỉ ra rằng không thể loại bỏ hoàn toàn thiên kiến do cảm xúc ra khỏi bản thân, dù là nhà đầu tư mới hay đã có 10-20 năm kinh nghiệm.

Những thiệt hại thực tế chính là những bài học đắt giá mà nhà đầu tư phải tự mình trải qua để trưởng thành. Để đối diện với những cảm xúc trong đầu tư, ông Hiếu cho rằng thay vì tham vọng loại bỏ toàn bộ cảm xúc, nhà đầu tư nên nhận thức và sống cùng cảm xúc.

Ở góc độ quản trị rủi ro, việc thiếu kỷ luật được xem là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thua lỗ. Ông Đỗ Văn Vang - Trưởng phòng Khảo thí Trung tâm Nghiên cứu khoa học và Đào tạo chứng khoán SRTC - nhấn mạnh rằng cắt lỗ là kỹ năng khó nhất nhưng quan trọng nhất. Nhiều nhà đầu tư không chấp nhận cắt lỗ để bảo toàn vốn, dẫn đến việc mất cơ hội tham gia các nhịp tăng trưởng mới.

Ông Vang cũng cảnh báo về việc sử dụng đòn bẩy (margin) không đúng cách. Việc “tất tay” hoặc sử dụng margin trong những giai đoạn thị trường biến động mạnh có thể khiến nhà đầu tư đưa ra quyết định sai lầm do áp lực tâm lý.

Bên cạnh đó, việc tiếp nhận thông tin trong thời đại mạng xã hội cũng trở thành “con dao hai lưỡi”. Theo  ông Trịnh Văn Điển - Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu khoa học và Đào tạo chứng khoán SRTC, thông tin giống như “máu” trong cơ thể.

Đây là yếu tố không thể thiếu cho mọi quyết định nhưng không phải nguồn thông tin nào cũng đáng tin cậy. Việc dựa vào thông tin công khai giúp nhà đầu tư tránh được rủi ro. Quan trọng hơn, nhà đầu tư cần thực hiện phân tích và kiểm định lại sau khi tiếp nhận các thông tin theo 4 nhóm tiêu chí chính bao gồm khả năng sinh lời, định giá, tăng trưởng và mức độ an toàn tài chính.

Việc nhầm lẫn giữa giá và giá trị cũng là sai lầm thường thấy khi mới đầu tư. Ông Phạm Lưu Hưng chia sẻ, trong giai đoạn đầu tham gia thị trường ở những năm 2007, ông từng đánh giá cổ phiếu chỉ dựa trên mức giá tuyệt đối mà không hiểu về định giá, dẫn đến những bài học không hề rẻ.

Một sai lầm khác ít được chú ý nhưng có ảnh hưởng lớn là việc không ghi chép lại quá trình đầu tư. Theo ông Vang, nếu không có nhật ký giao dịch, nhà đầu tư rất dễ lặp lại những sai lầm cũ qua các chu kỳ thị trường.

Các chuyên gia cũng khuyến nghị các  nhà đầu tư trẻ nên bắt đầu từ những khoản đầu tư nhỏ để tích lũy kinh nghiệm. Bởi lợi thế lớn nhất của người trẻ là thời gian, không phải quy mô vốn. Để tránh những sai lầm lặp lại, nhà đầu tư cần xây dựng một tư duy hệ thống, kỷ luật và không ngừng học hỏi để "nâng hạng" chính bản thân mình trước khi thị trường được nâng hạng.