Sau giai đoạn bùng nổ điện mặt trời và điện gió, Việt Nam đang bước vào một cuộc đua mới trong ngành năng lượng. Lần này, tâm điểm không còn là các nhà máy phát điện mà là những hệ thống pin lưu trữ năng lượng (Battery Energy Storage System – BESS), lĩnh vực được đánh giá có thể mở ra một thị trường đầu tư trị giá hàng tỷ USD trong thập niên tới.

Trong hơn 10 năm qua, Việt Nam đã trở thành một trong những thị trường năng lượng tái tạo phát triển nhanh nhất Đông Nam Á. Hàng chục GW điện mặt trời và điện gió được đưa vào vận hành, góp phần thay đổi đáng kể cơ cấu nguồn điện quốc gia.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của năng lượng tái tạo cũng đặt ra thách thức mới. Điện mặt trời chỉ phát điện vào ban ngày, trong khi điện gió phụ thuộc vào điều kiện thời tiết. Điều này khiến hệ thống điện phải đối mặt với bài toán cân bằng cung – cầu ngày càng phức tạp.

Trong bối cảnh ASEAN đặt mục tiêu nâng tỷ trọng năng lượng tái tạo lên 45% vào năm 2030 và khu vực Đông Nam Á được dự báo sẽ chiếm tới 25% mức tăng trưởng nhu cầu năng lượng toàn cầu vào năm 2035, việc phát triển các giải pháp lưu trữ đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Theo bà Minh Nguyễn, Giám đốc Quốc gia tại Việt Nam của Liên minh Năng lượng Toàn cầu (GEA), thành công của giai đoạn chuyển dịch năng lượng tiếp theo phụ thuộc vào khả năng tích hợp đồng bộ ba yếu tố gồm lưu trữ năng lượng, số hóa và hiện đại hóa lưới điện.

“Nếu tiếp cận riêng lẻ từng cấu phần, hệ thống sẽ khó đạt hiệu quả tối ưu. Điều cần thiết là xây dựng một chiến lược tổng thể để biến năng lượng tái tạo thành nguồn cung ổn định với chi phí hợp lý”, bà Minh nhận định.

Trong bức tranh đó, BESS được xem là “mảnh ghép còn thiếu” của quá trình chuyển đổi năng lượng.

Về nguyên lý, các hệ thống pin lưu trữ có thể hấp thụ lượng điện dư thừa từ các nguồn năng lượng tái tạo khi nhu cầu thấp và phát điện trở lại khi nhu cầu tăng cao. Điều này giúp giảm áp lực cho lưới điện, hạn chế tình trạng cắt giảm công suất điện tái tạo và nâng cao độ ổn định của hệ thống.

Nhận thấy vai trò ngày càng quan trọng của công nghệ này, Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh đã đặt mục tiêu phát triển từ 10 GW đến 16,3 GW công suất pin lưu trữ vào năm 2030. Trong giai đoạn đầu, khoảng 1,2 GW BESS nối lưới sẽ được ưu tiên triển khai để tích lũy kinh nghiệm vận hành và hoàn thiện mô hình quản lý.

Đối với giới đầu tư, những con số này cho thấy một thị trường mới đang dần hình thành.

Không chỉ các nhà sản xuất pin được hưởng lợi. Cơ hội còn mở ra cho hàng loạt doanh nghiệp trong chuỗi giá trị như xây dựng hạ tầng điện, thiết kế kỹ thuật, công nghệ số, quản lý tài sản năng lượng, vận hành bảo trì, tài chính xanh và tư vấn phát triển dự án.

Nhiều chuyên gia cho rằng nếu điện mặt trời là "cơn sóng" đầu tư của giai đoạn 2018-2021 thì pin lưu trữ có thể trở thành làn sóng tăng trưởng mới của ngành năng lượng trong thập niên tới.

Tuy nhiên, việc triển khai BESS ở quy mô lớn không đơn thuần là bài toán thiết bị.

Theo ông Đỗ Đức Tưởng, Chuyên gia Phát triển Dự án Năng lượng JETP, thách thức hiện nay nằm ở việc xây dựng năng lực vận hành, hoàn thiện khung pháp lý và phát triển các mô hình kinh doanh phù hợp.

Các đơn vị điện lực hiện đang tích cực tìm kiếm kinh nghiệm thực tiễn trong vận hành thử nghiệm, cấu hình hệ thống và quản trị tài sản dài hạn. Song song đó là nhu cầu ứng dụng các công cụ số tiên tiến như công nghệ "digital twin" (bản sao kỹ thuật số) nhằm mô phỏng và giám sát hệ thống theo thời gian thực.

Theo các chuyên gia, đây chính là nền tảng của mô hình “Lưới điện tương lai” (Grids of the Future), nơi hệ thống lưu trữ, dữ liệu và hạ tầng điện được vận hành như một thể thống nhất.

Để thúc đẩy quá trình này, Tổ chuyên trách Hệ thống Pin lưu trữ Năng lượng (BESS Taskforce) đang được triển khai với sự phối hợp của các cơ quan quản lý, EVN, GEA và các đối tác quốc tế nhằm xây dựng nền tảng kỹ thuật, chính sách và thị trường cho lĩnh vực lưu trữ năng lượng tại Việt Nam.

Ngoài vai trò hỗ trợ vận hành hệ thống điện, BESS còn được kỳ vọng sẽ tham gia vào các dịch vụ phụ trợ và thị trường điện cạnh tranh trong tương lai.

Khác với các dự án điện truyền thống chỉ có nguồn thu từ bán điện, hệ thống lưu trữ có thể tạo doanh thu từ nhiều dịch vụ như điều tần, điều áp, dự phòng công suất, cân bằng tải và hỗ trợ vận hành lưới điện.

Đây là yếu tố được nhiều quỹ đầu tư hạ tầng và các tổ chức tài chính quốc tế đặc biệt quan tâm.

Theo các chuyên gia, để thu hút dòng vốn quy mô lớn, Việt Nam cần sớm xây dựng cơ chế định giá phù hợp cho dịch vụ lưu trữ năng lượng, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý để nhà đầu tư có thể đánh giá rõ hiệu quả tài chính của dự án.

Từ góc độ phát triển dài hạn, giới chuyên gia cho rằng tương lai của ngành điện không chỉ nằm ở việc sản xuất nhiều điện sạch hơn, mà còn ở khả năng xây dựng một hệ thống điện thông minh, linh hoạt và có khả năng chống chịu cao.

Nếu điện mặt trời và điện gió là chương đầu tiên của quá trình chuyển đổi năng lượng, thì pin lưu trữ, số hóa và lưới điện hiện đại đang trở thành chương tiếp theo. Và phía sau những "cục pin" tưởng chừng đơn giản ấy là một cơ hội đầu tư tỷ USD đang dần mở ra cho Việt Nam.