Trong khi Việt Nam đang già hóa nhanh, tỷ lệ tiêm vắc-xin cúm ở người cao tuổi được ước tính mới khoảng 5%, để lại khoảng trống đáng kể trong bảo vệ nhóm nguy cơ cao.

Cúm thường được nhìn nhận là một bệnh nhiễm trùng đường hô hấp với những triệu chứng quen thuộc như sốt, ho, đau họng, đau mỏi người. Tuy nhiên, với người cao tuổi, đặc biệt là những người đang sống chung với bệnh tim mạch, hô hấp, đái tháo đường và các bệnh mạn tính khác, một đợt cúm có thể trở thành yếu tố khởi phát hàng loạt biến cố sức khỏe nghiêm trọng.

Thống kê trên thế giới cho thấy mỗi năm có khoảng một tỷ người nhiễm cúm, khoảng 5 triệu trường hợp diễn tiến nặng và ước tính 650.000 ca tử vong do các bệnh hô hấp liên quan đến cúm. Bất kỳ ai cũng có thể mắc bệnh, nhưng người cao tuổi là một trong những nhóm có nguy cơ cao gặp biến chứng nặng và tử vong.

Các báo cáo được chuyên gia dẫn lại cho thấy khoảng 70% số trường hợp nhập viện do cúm và 85% số ca tử vong liên quan đến cúm thuộc nhóm người cao tuổi. Đằng sau những con số này là tác động của quá trình lão hóa hệ miễn dịch, sự suy giảm dự trữ chức năng của các cơ quan và đặc biệt là tỷ lệ mắc bệnh nền cao khi tuổi ngày càng tăng.

Đáng chú ý, tác động của cúm không dừng lại ở hệ hô hấp. Nhiễm virus cúm có thể gây phản ứng viêm toàn thân, tạo thêm áp lực lên tim mạch, chuyển hóa và nhiều cơ quan vốn đã suy giảm khả năng thích ứng ở người cao tuổi.

Bên cạnh đó, theo giới chuyên gia, cúm có liên quan với mức tăng đáng kể nguy cơ của nhiều biến cố cấp tính ở người cao tuổi. Nguy cơ đau tim, nhồi máu cơ tim cấp có thể tăng 10 lần, nguy cơ đột quỵ tăng 8 lần; tỷ lệ nhập viện do suy tim tăng 24% và các biến cố đường huyết bất thường tăng 74%.

Đáng quan tâm, ảnh hưởng của một đợt cúm không nhất thiết kết thúc khi các triệu chứng nhiễm trùng đã qua. Khoảng 23% người bệnh có thể rơi vào tình trạng suy giảm hoặc mất khả năng sinh hoạt tự chủ. Với người cao tuổi, đây là hệ quả đặc biệt đáng lưu ý bởi một biến cố cấp tính có thể làm giảm khả năng vận động, tăng nguy cơ phụ thuộc vào người chăm sóc và ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng sống.

Những nguy cơ trên càng đáng lưu ý trong bối cảnh Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh, đồng thời phải đối mặt với gánh nặng ngày càng lớn của các bệnh không lây nhiễm.

Đột quỵ, bệnh mạch vành, bệnh phổi mạn tính và đái tháo đường đều đang là những nguyên nhân quan trọng gây bệnh tật và tử vong. Trong khi đó, cúm được ghi nhận có khả năng thúc đẩy cả bốn tình trạng này diễn tiến nặng hơn, làm tăng nguy cơ người bệnh phải nhập viện.

Một dữ liệu ước tính cho thấy mỗi năm tại Việt Nam có khoảng 34.500 trường hợp người trên 65 tuổi phải nhập viện vì các nhiễm trùng hô hấp cấp tính liên quan đến cúm. Điều này cho thấy phòng cúm ở người cao tuổi không chỉ nhằm tránh một đợt sốt, ho hay viêm đường hô hấp, mà còn liên quan trực tiếp đến việc giảm nguy cơ mất ổn định những bệnh nền vốn đã được kiểm soát.

Ở người mắc bệnh tim mạch, một đợt nhiễm cúm có thể làm gia tăng phản ứng viêm và nhu cầu chuyển hóa của cơ thể, trong khi tim phải hoạt động nhiều hơn. Với người mắc bệnh phổi mạn tính, nhiễm trùng hô hấp có thể làm trầm trọng tình trạng khó thở và suy giảm chức năng phổi. Còn ở người mắc đái tháo đường, nhiễm trùng có thể khiến việc kiểm soát đường huyết trở nên khó khăn hơn.

Chính vì vậy, các chuyên gia cho rằng bảo vệ người cao tuổi trước cúm cần được đặt trong chiến lược quản lý sức khỏe tổng thể, thay vì coi đây chỉ là vấn đề riêng của chuyên khoa hô hấp. Sự phối hợp giữa lão khoa, tim mạch, hô hấp, nội tiết và y học dự phòng có ý nghĩa quan trọng trong nhận diện nguy cơ, tư vấn phòng bệnh và bảo vệ những người có nhiều bệnh nền.

Mặc dù gánh nặng bệnh tật đáng kể, tỷ lệ tiêm vắc-xin cúm ở người cao tuổi tại Việt Nam hiện vẫn ở mức thấp. PGS-TS.Vũ Thị Thanh Huyền, Tổng thư ký Hội Lão khoa Việt Nam cho biết, hiện chưa có dữ liệu thống kê chính thức từ cơ quan quản lý về tỷ lệ bao phủ vắc-xin cúm ở người cao tuổi. Tuy nhiên, căn cứ số lượng vắc-xin cúm được sử dụng trong năm 2023, tỷ lệ này được ước tính chỉ khoảng 5%.

Con số này cho thấy một khoảng trống lớn trong phòng bệnh ở nhóm dân số vốn dễ chịu hậu quả nặng nề nhất khi mắc cúm. Trong bối cảnh số lượng người cao tuổi ngày càng tăng, nâng tỷ lệ tiêm chủng vì vậy không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ từng cá nhân mà còn góp phần giảm nhu cầu nhập viện và gánh nặng điều trị đối với hệ thống y tế.

Nói thêm về vắc-xin cúm mùa, theo bác sỹ Lê Thị Kim Hoa, đại diện Hệ thống tiêm chủng Safpo Potec, dù cúm mùa thường diễn biến nhẹ, bệnh vẫn có thể tiến triển nặng với các biểu hiện như sốt cao, khó thở, phù phổi do suy tim và thậm chí dẫn đến tử vong.

Virus cúm mùa gồm nhiều chủng khác nhau, trong đó có cúm A H1N1, cúm A H3N2 và hai chủng cúm B, với khả năng biến đổi kháng nguyên liên tục qua từng năm.

Các chủng cúm B cũng có thể gây biến chứng nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh mạn tính. Do đó, việc tiêm nhắc lại vắc-xin cúm hằng năm là cần thiết để đảm bảo hiệu quả bảo vệ.

Theo chuyên gia, Tổ chức Y tế thế giới duy trì hệ thống giám sát virus cúm trên phạm vi toàn cầu, trong đó có Việt Nam, nhằm theo dõi và xác định các chủng virus lưu hành theo từng khu vực.

Từ dữ liệu này, tổ chức dự báo các chủng virus xuất hiện trong mùa Đông và Xuân của Bắc bán cầu và mùa tương ứng tại Nam bán cầu, đồng thời hướng dẫn sản xuất vắc-xin phù hợp với từng mùa.

Việt Nam thuộc Bắc bán cầu, vì vậy người dân được khuyến cáo tiêm vắc-xin cúm Bắc bán cầu mỗi năm một lần, trước khi mùa cúm bắt đầu, để được bảo vệ trong suốt mùa Đông và Xuân.

Cũng theo chuyên gia của hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec, vắc-xin cúm được khuyến cáo cho tất cả mọi người từ sáu tháng tuổi trở lên, đặc biệt quan trọng đối với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh mạn tính.

Trong bối cảnh virus cúm liên tục biến đổi và nguy cơ dịch bệnh luôn tiềm ẩn, tiêm vắc-xin cúm hằng năm là biện pháp phòng bệnh đơn giản, chủ động và hiệu quả nhất. Bảo vệ sức khỏe bản thân cũng chính là góp phần bảo vệ gia đình và cộng đồng.

Để chủ động phòng, chống dịch bệnh cúm, ngoài vắc-xin, Bộ Y tế khuyến cáo người dân thường xuyên rửa tay, che miệng khi ho, hắt hơi; không đưa tay lên mắt, mũi, miệng khi chưa rửa sạch; đeo khẩu trang khi đến nơi tập trung đông người, trên các phương tiện giao thông công cộng hoặc khi có các triệu chứng nghi ngờ mắc bệnh để bảo vệ bản thân và người xung quanh.

Đồng thời, hạn chế tiếp xúc với người mắc bệnh viêm đường hô hấp cấp hoặc các trường hợp nghi ngờ mắc bệnh khi không cần thiết. Vệ sinh môi trường sống, thường xuyên vệ sinh, lau chùi các bề mặt hay tiếp xúc (như tay nắm cửa, bàn phím, điện thoại…).

Thường xuyên thực hiện các biện pháp làm thông thoáng và đón ánh sáng tự nhiên vào phòng học, phòng làm việc, nhất là sau giờ học, sau giờ làm việc, sau các buổi tổ chức sự kiện để tiêu diệt mầm bệnh, giảm nguy cơ lây bệnh.

Bên cạnh đó, nâng cao thể trạng, thực hiện lối sống lành mạnh; có chế độ ăn uống cân bằng, đủ chất dinh dưỡng; tăng cường vận động thể lực để nâng cao sức đề kháng của cơ thể.

Khi có các triệu chứng như ho, sốt, sổ mũi, đau đầu, mệt mỏi, người dân cần liên hệ ngay với cơ sở y tế để được tư vấn, khám và xử trí kịp thời. Không tự ý mua thuốc, đặc biệt là thuốc kháng virus để điều trị tại nhà nếu không có chỉ định của cán bộ y tế.

Bên cạnh tiêm vắc-xin cúm định kỳ, người cao tuổi cần duy trì các biện pháp phòng bệnh như vệ sinh tay thường xuyên, hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng nhiễm trùng hô hấp, đeo khẩu trang tại những nơi có nguy cơ lây nhiễm cao, giữ môi trường sống thông thoáng, duy trì chế độ dinh dưỡng và vận động phù hợp, đồng thời kiểm soát tốt các bệnh nền.

Khi xuất hiện sốt, ho, khó thở, đau tức ngực, mệt nhiều hoặc những biểu hiện bất thường, đặc biệt ở người có bệnh tim mạch, phổi mạn tính hay đái tháo đường, việc thăm khám sớm có ý nghĩa quan trọng để phát hiện và xử trí kịp thời các biến chứng.