Nguy cơ không chỉ hiện hữu ở người cao tuổi, người có bệnh nền mà còn có thể xảy ra với những người trẻ, trước đó hoàn toàn khỏe mạnh.

Khởi phát chỉ với những triệu chứng sốt, ho thường gặp, một người phụ nữ 63 tuổi có tiền sử tiểu đường và tăng huyết áp không nghĩ rằng bệnh cúm có thể đẩy mình vào tình trạng nguy kịch. Sau ba ngày, người bệnh bắt đầu lơ mơ rồi rơi vào hôn mê.

Khi được đưa đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, bệnh nhân đã có đường huyết tăng rất cao, rối loạn nước và điện giải nghiêm trọng, kèm nhiễm trùng huyết dẫn đến sốc nhiễm trùng.

Dù được các bác sỹ hồi sức tích cực, người bệnh vẫn không qua khỏi sau nhiều ngày điều trị. Một trường hợp khác là nam thanh niên 24 tuổi, trước đó hoàn toàn khỏe mạnh. Sau khi xuất hiện các triệu chứng cúm, người bệnh tự chăm sóc tại nhà vì cho rằng đây chỉ là bệnh nhẹ. Đến ngày thứ tư, nam thanh niên bắt đầu đau ngực, khó thở và phải nhập viện trong tình trạng viêm phổi, suy hô hấp nặng.

Hình ảnh chụp phổi cho thấy tổn thương lan rộng, hai bên phổi gần như trắng xóa. Kết quả thăm dò chuyên sâu còn phát hiện người bệnh bị viêm cơ tim và tràn dịch màng ngoài tim. Các bác sỹ phải áp dụng hàng loạt biện pháp hồi sức tích cực như thở máy, lọc máu và chạy tim phổi nhân tạo ECMO. Sau nhiều tuần giành giật sự sống, bệnh nhân mới vượt qua được giai đoạn nguy kịch.

Hai ca bệnh được BSCKII Nguyễn Trung Cấp, Phó Giám đốc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương chia sẻ từ thực tiễn điều trị cho thấy cúm mùa không đơn thuần là những cơn sốt, đau đầu, mỏi mệt hay sổ mũi kéo dài vài ngày. Trong một số trường hợp, virus cúm có thể gây tổn thương nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu người bệnh chủ quan hoặc không được can thiệp kịp thời.

Theo BSCKII Nguyễn Trung Cấp, đa số bệnh nhân cúm mùa diễn biến nhẹ và có thể tự khỏi. Tuy nhiên, vẫn có một tỷ lệ nhất định chuyển nặng, thậm chí tử vong. Tại Khoa Cấp cứu, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, đơn vị tuyến cuối tiếp nhận các ca bệnh truyền nhiễm nặng, các bác sỹ thường xuyên điều trị những bệnh nhân cúm có biến chứng nghiêm trọng.

Diễn biến nặng của cúm mùa thường xuất hiện theo hai xu hướng chính. Trước hết, ở người cao tuổi hoặc người có bệnh nền, cúm trở thành yếu tố kích hoạt khiến các bệnh mạn tính bùng phát hoặc mất kiểm soát. Người mắc bệnh tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, tiểu đường và nhiều bệnh lý khác có thể nhanh chóng rơi vào đợt cấp sau khi nhiễm virus cúm.

Không dừng lại ở những tổn thương đường hô hấp, cúm còn làm tăng nguy cơ xuất hiện hàng loạt biến cố nguy hiểm như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, viêm phổi, nhiễm trùng huyết và tử vong. Với những người vốn đã có sức khỏe suy yếu, một đợt cúm có thể trở thành “cú sốc” khiến toàn bộ cơ thể mất cân bằng.

Xu hướng thứ hai là bản thân virus cúm có thể trực tiếp gây bệnh nặng, kể cả ở người trẻ và khỏe mạnh. Virus không chỉ tấn công đường hô hấp mà còn có khả năng gây tổn thương nhiều cơ quan khác. Người bệnh có thể bị viêm phổi nặng dẫn đến suy hô hấp, viêm cơ tim, viêm màng ngoài tim và rơi vào tình trạng nguy kịch chỉ trong thời gian ngắn.

Đây cũng là lý do các bác sỹ cảnh báo không nên mặc định rằng người trẻ, có sức khỏe tốt sẽ hoàn toàn an toàn trước cúm mùa. Trường hợp nam thanh niên 24 tuổi phải thở máy, lọc máu và can thiệp ECMO là minh chứng rõ ràng cho những diễn biến khó lường của căn bệnh này.

Đối với nhóm nguy cơ cao, những hệ lụy do cúm mùa gây ra không chỉ nằm ở các triệu chứng hô hấp cấp tính. Theo BSCKII Nguyễn Trung Cấp, cúm có thể tạo nên một gánh nặng toàn diện đối với cơ thể, thời gian điều trị và chi phí y tế.

Trước hết, virus cúm có thể trực tiếp gây viêm đường hô hấp trên, viêm phổi do virus và viêm cơ tim. Song song với tổn thương trực tiếp, bệnh còn làm trầm trọng thêm các bệnh nền sẵn có. Các thống kê được bác sỹ dẫn lại cho thấy mắc cúm có thể làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim từ 6 đến 10 lần và tăng nguy cơ đột quỵ lên 8 lần.

Đối với người mắc tiểu đường, nguy cơ nhập viện sau khi nhiễm cúm cao hơn 6 lần và nguy cơ tử vong cao hơn từ 2 đến 3 lần so với người bình thường. Virus cúm cũng có thể làm suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, tạo điều kiện cho vi khuẩn tấn công, gây viêm phổi bội nhiễm, nhiễm khuẩn huyết và tử vong.

Riêng với người cao tuổi, hệ lụy của cúm đôi khi kéo dài hơn rất nhiều so với giai đoạn cấp tính. Sau một đợt bệnh nặng, người bệnh có thể suy giảm khả năng vận động, mất khả năng tự chủ hoặc không còn tự chăm sóc được như trước. Quá trình phục hồi có thể kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng, thậm chí để lại những di chứng ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng cuộc sống.

Thời gian điều trị cũng là một gánh nặng không nhỏ. Một người mắc cúm thông thường có thể hồi phục sau khoảng 5 đến 7 ngày. Tuy nhiên, với trường hợp diễn biến nặng hoặc có biến chứng, người bệnh phải nhập viện, thậm chí điều trị tại khoa hồi sức tích cực.

Quá trình kiểm soát suy hô hấp, điều trị bội nhiễm và phục hồi chức năng của các cơ quan bị tổn thương có thể kéo dài nhiều tuần hoặc vài tháng. Điều này không chỉ tiêu tốn nguồn lực y tế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến công việc, thu nhập và thời gian của cả người bệnh lẫn người thân phải túc trực chăm sóc.

Gánh nặng kinh tế càng trở nên rõ rệt khi người bệnh cần sử dụng các kỹ thuật hồi sức chuyên sâu. Những biện pháp như thở máy chức năng cao, lọc máu liên tục, chạy tim phổi nhân tạo ECMO, kết hợp với các loại kháng sinh hoặc thuốc kháng nấm thế hệ mới để kiểm soát bội nhiễm có thể khiến chi phí điều trị tăng rất cao.

BSCKII Nguyễn Trung Cấp cho hay, một ca cúm có biến chứng nặng phải điều trị tại khoa hồi sức tích cực có thể tiêu tốn từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng. Phía sau con số này còn là những tổn thất khó đo đếm về sức khỏe, khả năng lao động, chất lượng sống và những xáo trộn kéo dài đối với cả gia đình người bệnh.

Thực tế trên cho thấy, cúm mùa không nên bị xem như một bệnh cảm thông thường. Sự chủ quan, tự điều trị không đúng cách hoặc chậm nhận biết dấu hiệu trở nặng có thể khiến người bệnh bỏ lỡ thời điểm can thiệp hiệu quả, từ đó đối mặt với những biến chứng nghiêm trọng.

Theo BSCKII Nguyễn Trung Cấp, thành công lớn nhất của y học không phải là cứu sống người bệnh trong phòng hồi sức tích cực, mà là giúp họ không bao giờ phải bước vào đó. Chính vì vậy, phòng bệnh luôn là giải pháp hiệu quả và ít tốn kém nhất.

Ngoài việc giữ vệ sinh hô hấp, rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang khi đến nơi đông người và hạn chế tiếp xúc với người đang mắc bệnh, tiêm vắc xin vẫn là biện pháp phòng cúm hiệu quả nhất hiện nay.

Không ít người cho rằng đã tiêm vắc-xin cúm một lần thì không cần tiêm lại. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, virus cúm liên tục biến đổi kháng nguyên, trong khi khả năng bảo vệ của kháng thể sau tiêm cũng giảm dần theo thời gian. Vì vậy, việc tiêm nhắc lại hằng năm là cần thiết để cơ thể luôn duy trì khả năng miễn dịch trước các chủng virus cúm đang lưu hành.

Nhiều người cũng có thói quen chờ đến khi dịch bùng phát mới đi tiêm. Đây là quan điểm chưa phù hợp bởi cơ thể cần khoảng hai tuần sau tiêm mới tạo đủ lượng kháng thể bảo vệ. Với đặc điểm khí hậu tại Việt Nam, virus cúm có thể lưu hành quanh năm, vì vậy thời điểm tốt nhất để tiêm là khi cơ thể đang khỏe mạnh, trước khi mắc bệnh.

Đối với người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính, vắc xin càng có ý nghĩa quan trọng. Không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc cúm, tiêm phòng còn góp phần hạn chế các biến chứng nguy hiểm như viêm phổi, suy hô hấp, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, giảm nguy cơ nhập viện cũng như tử vong.

Các chuyên gia cũng khuyến cáo, vắc-xin không thể thay thế hoàn toàn những biện pháp bảo vệ sức khỏe khác. Người dân cần duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý, nghỉ ngơi đầy đủ, kiểm soát tốt các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh tim mạch và tuân thủ các biện pháp phòng lây nhiễm đường hô hấp để xây dựng "hàng rào" bảo vệ toàn diện trước cúm mùa.

Thực tế từ những ca bệnh nguy kịch tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cho thấy, cúm mùa không phải là căn bệnh có thể xem nhẹ. Chỉ một chút chủ quan cũng có thể khiến người bệnh phải trả giá bằng nhiều tuần điều trị trong phòng hồi sức tích cực, những khoản chi phí lên tới hàng trăm triệu đồng, thậm chí là tính mạng.

Trong bối cảnh cúm vẫn lưu hành hằng năm, chủ động tiêm vắc-xin đúng lịch cùng với việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo là giải pháp hiệu quả nhất để bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng trước những biến chứng khó lường của căn bệnh tưởng chừng rất quen thuộc này.

Nói thêm về vắc-xin, đại diện hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec, bác sỹ Lê Thị Kim Hoa lưu ý, mặc dù cúm mùa thường lành tính, nhưng cũng có thể tiến triển nặng với các biểu hiện như sốt cao, khó thở, phù phổi do suy tim và thậm chí tử vong.

Virus cúm mùa gồm nhiều chủng như H1N1, H3N2 và 2 chủng nhóm B có khả năng biến đổi kháng nguyên liên tục. Do đó, mỗi năm chủng virus lưu hành có thể thay đổi, vì vậy, việc tiêm nhắc lại vắc-xin cúm mùa hàng năm là cần thiết để bảo đảm sức khỏe.

Giải thích thêm về việc phải tiêm vắc-xin cúm hàng năm, chuyên gia của hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec cho biết, WHO duy trì các trạm quan trắc virus cúm trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam, nhằm phân lập và xác định chủng virus lưu hành tại từng khu vực địa lý.

Dựa trên các dữ liệu này, WHO dự báo các chủng virus xuất hiện trong mùa Đông - Xuân ở Bắc bán cầu (từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau) và mùa Đông - Xuân ở Nam bán cầu (từ tháng 5 đến tháng 10 hàng năm).

Từ đó, WHO hướng dẫn các nhà sản xuất vắc-xin chuẩn bị các chủng phù hợp và cung cấp ra thị trường vào thời điểm thích hợp, là tháng 8 và tháng 9 cho Bắc bán cầu; tháng 4 đến tháng 5 cho Nam bán cầu.

Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa thuộc Bắc bán cầu, người dân nên tiêm vắc-xin cúm Bắc bán cầu mỗi năm một lần, vào thời điểm trước khi mùa cúm bắt đầu, nhằm được bảo vệ suốt mùa Đông và mùa Xuân.