Không trực tiếp tạo ra từng điểm phần trăm GDP, nhưng thể chế có vai trò quyết định trong khả năng chuyển tiềm năng thành nguồn lực, chuyển nguồn lực thành đầu tư và chuyển đầu tư thành tăng trưởng thực. Tăng tốc “mở đường, sửa đường”, Quốc hội không chỉ khơi thông các điểm nghẽn, mà còn không ngừng kiến tạo, để thể chế thực sự trở thành điểm tựa vững vàng cho tăng trưởng nhanh và bền vững.

Bài cuối: Rút ngắn khoảng cách từ quyết sách đến kết quả

Sau “mở đường, sửa đường”, Quốc hội tiếp tục quan tâm nhiều hơn đến việc đường có thực sự thông hay không, người dân và doanh nghiệp có thực sự đi được trên con đường ấy hay không. Bên cạnh việc tiếp tục tăng cường giám sát công tác tổ chức thi hành luật, thì tạo lập một môi trường thể chế khuyến khích hành động cần được ưu tiên đặc biệt.

Dư địa nâng cao chất lượng thể chế vẫn còn rất lớn

Thời điểm này, để có thể trình Quốc hội tại Kỳ họp thường lệ lần thứ 2 (vào cuối tháng 10/2026) một khối lượng lập pháp theo nhấn mạnh của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn là “đặc biệt lớn”, các cơ quan trình dự án và cơ quan chủ trì thẩm tra đều đang nỗ lực ở mức cao nhất. Trách nhiệm “mở đường, sửa đường” của cơ quan lập pháp vẫn cần phải tăng tốc.

Theo ông Hoàng Minh Hiếu, Ủy viên, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, việc nói thể chế “không còn là điểm nghẽn” không có nghĩa là hệ thống pháp luật đã hoàn thiện và có thể giảm tốc độ cải cách.

“Theo các bảng đánh giá, xếp hạng quốc tế thì chất lượng thể chế vẫn cần những bước phải cải tiến. Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu 2025 xếp Việt Nam thứ 44/139, riêng nhóm chỉ số chất lượng quy định pháp luật chỉ đứng thứ 95, điều đó cho thấy dư địa nâng cao chất lượng thể chế vẫn còn rất lớn”, ông Hiếu trao đổi với phóng viên Báo Tài chính - Đầu tư.

Vẫn theo đại biểu Hoàng Minh Hiếu, khi trọng tâm của điểm nghẽn đang chuyển từ việc thiếu hoặc bất cập về quy định sang năng lực tổ chức thực hiện các quy định đó, phải thiết lập một vòng phản hồi liên tục từ thực tiễn trở lại quá trình lập pháp: điểm nghẽn nào phát sinh từ thực thi phải được nhận diện, phân loại rõ do pháp luật, do tổ chức bộ máy hay do cán bộ thực hiện để xử lý đúng địa chỉ.

Nhấn mạnh quan điểm không nên hiểu rằng khi điểm nghẽn chuyển sang thực thi thì nhiệm vụ hoàn thiện thể chế đã kết thúc, ông Trịnh Xuân An, Ủy viên, đại biểu hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội cho rằng, yêu cầu quan trọng nhất của giai đoạn tới là rút ngắn khoảng cách từ quyết sách đến kết quả.

Quốc hội không chỉ “mở đường” mà phải giám sát xem khả năng lưu thông, tốc độ di chuyển trên đường ra sao. Nếu điểm nghẽn đang chuyển mạnh sang khâu thực thi thì vai trò của Quốc hội cũng phải tiếp tục được đổi mới tương ứng.

Đề cập giải pháp, ông An cho rằng, trước hết, cần thay đổi cách đánh giá kết quả lập pháp. Một đạo luật không thể được coi là hoàn thành nhiệm vụ chỉ tại thời điểm Quốc hội bấm nút thông qua. Vòng đời của một đạo luật phải được nhìn từ khi hình thành chính sách cho tới khi chính sách tạo ra kết quả trong cuộc sống. Sau “mở đường, sửa đường”, Quốc hội cần quan tâm nhiều hơn đến việc đường có thực sự thông hay không, người dân và doanh nghiệp có thực sự đi được trên con đường ấy hay không.

Điều đó đòi hỏi tăng cường giám sát việc tổ chức thi hành luật, nhất là những đạo luật có tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư kinh doanh và các động lực tăng trưởng mới. Cần giám sát chặt việc ban hành văn bản quy định chi tiết, không để luật đã tháo một rào cản, nhưng nghị định, thông tư lại hình thành một rào cản khác; không để tinh thần phân cấp của luật khi đi qua các tầng nấc thực thi lại trở thành xin - cho, đại biểu Trịnh Xuân An nhấn mạnh.

Tạo lập một môi trường thể chế khuyến khích hành động

Trong nhiều phiên thảo luận của Quốc hội, không ít vị đại biểu cùng cho rằng, điểm nghẽn thực thi không chỉ là câu chuyện của thủ tục hay văn bản hướng dẫn, mà sâu xa hơn vẫn là câu chuyện về con người thực thi chính sách.

Những kỳ họp gần đây, Quốc hội đã và đang thiết kế những cơ chế đặc thù để xử lý các vấn đề pháp lý phát sinh trong những lĩnh vực đất đai, kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số... Qua đó, từng bước tạo hành lang pháp lý để những người thực sự đổi mới, sáng tạo, hành động vì lợi ích chung có cơ sở để quyết định và chịu trách nhiệm.

“Đây không đơn thuần là câu chuyện ‘bảo vệ cán bộ’. Quan trọng hơn là tạo lập một môi trường thể chế khuyến khích hành động. Nếu pháp luật đã trao quyền, nhưng người được trao quyền luôn lựa chọn phương án an toàn nhất là không quyết định, không hành động thì rất nhiều cải cách sẽ dừng lại trên giấy. Muốn chuyển từ một nền hành chính chủ yếu làm đúng quy trình sang một nền hành chính hướng tới kết quả, phải đồng thời tạo động lực, không gian và trách nhiệm cho người thực thi”, đại biểu Trịnh Xuân An nêu quan điểm.

Cũng đặc biệt quan tâm đến việc làm sao rút ngắn khoảng cách giữa “chính sách trên giấy” và “kết quả ngoài thực tế”, đại biểu Quốc hội Nguyễn Đình Xuân, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh nhấn mạnh yêu cầu phải tạo được sự yên tâm cho những cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

Ông Xuân phân tích, các quyết sách mới đều chú trọng phân cấp, phân quyền, nhưng cán bộ vẫn có tâm lý “không làm thì không sai, làm thì sợ sai”, thì quyền được trao sẽ khó chuyển hóa thành năng lực phát triển.

“Vì vậy, thể chế kiến tạo phải phân biệt rất rõ giữa sai phạm do vụ lợi, tham nhũng với những sai sót trong quá trình đổi mới, thử nghiệm vì lợi ích chung; đồng thời phải có cơ chế đánh giá công bằng, minh bạch để bảo vệ người dám chịu trách nhiệm, nhưng không biến cơ chế bảo vệ thành sự miễn trừ trách nhiệm. Đây cũng là cách tạo niềm tin để bộ máy hành chính thực sự chuyển từ tâm thế phòng thủ sang chủ động kiến tạo phát triển”, ông Xuân trao đổi.

Từ quan điểm đó, đại biểu Nguyễn Đình Xuân cho rằng, cần bổ sung nguyên tắc bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung vào Bộ luật Hình sự (sửa đổi) và Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) - hai đạo luật đã được Quốc hội cho ý kiến bước đầu tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất và dự kiến thông qua tại Kỳ họp thường lệ thứ hai vào cuối năm nay.

Theo ông Xuân, đây không phải là cơ chế “miễn trách nhiệm cho cán bộ”, mà là thiết lập một ranh giới pháp lý rõ ràng giữa sai phạm do vụ lợi và rủi ro, thiếu sót trong đổi mới vì lợi ích chung. Chỉ khi ranh giới này được luật hóa và áp dụng thống nhất trong mọi lĩnh vực quản lý nhà nước thì phân cấp, phân quyền mới thực sự có ý nghĩa và cán bộ mới có đủ niềm tin để dám quyết định, dám chịu trách nhiệm, dám đổi mới vì sự phát triển.

Thể chế đã không còn là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”, nhưng chỉ khi thực thi cũng không còn là điểm nghẽn thì thể chế mới thực sự trở thành điểm tựa vững vàng cho tăng trưởng nhanh và bền vững. Khi đó, mục tiêu của cải cách không chỉ là để có thể nói rằng “thể chế không còn là điểm nghẽn”. Cao hơn, phải làm cho thể chế thực sự trở thành một lợi thế cạnh tranh, một nguồn lực phát triển và một điểm tựa vững chắc để Việt Nam tiến nhanh, tiến vững chắc tới hai mục tiêu 100 năm.