Chứng kiến những đổi thay

Tôi về Báo Đầu tư - Vietnam Investment Review (VIR) gần cuối năm 1995, khi Việt Nam đang mở cửa mạnh mẽ để thu hút đầu tư nước ngoài. Hơn ba thập niên nhìn lại, tôi nhận ra mình may mắn được làm báo đúng vào giai đoạn đất nước chuyển mình nhanh chóng và chứng kiến những thay đổi ấy
từ rất gần.

Công nghiệp, năng lượng và ô tô là những lĩnh vực tôi theo dõi, buộc phóng viên phải rời bàn giấy nếu muốn hiểu câu chuyện phía sau những con số. Tôi đã đến những công trường, nhà máy, trạm biến áp, đường dây điện và nhiều vùng đất xa xôi mà có lẽ nếu không làm báo, tôi khó có cơ hội đặt chân tới.

Nhà máy lọc dầu Dung Quất, những giàn khoan giữa biển khơi, thủy điện Sơn La, Lai Châu hay nhiều nhà máy điện lớn nhỏ hôm nay đã trở thành một phần quen thuộc của hệ thống năng lượng quốc gia. Nhưng phía sau đó là biết bao công sức để vượt qua khó khăn về vốn, công nghệ, giao thông, địa hình và hoàn thành các công trình.

Theo dấu chân những người làm điện, tôi cũng được đến nhiều vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo, chứng kiến thời khắc xúc động khi dòng điện quốc gia bừng sáng. Với người thành phố, bật công tắc và bóng đèn sáng là chuyện bình thường, nhưng tại những nơi từng sống nhiều năm trong ánh đèn dầu, dòng điện có thể làm thay đổi việc học của trẻ nhỏ, cách sản xuất của một gia đình và sinh kế của cả cộng đồng.

Mỗi chuyến đi cho tôi một lát cắt khác nhau về đất nước và giúp tôi hiểu rằng, đằng sau mỗi công trình hạ tầng là những thay đổi rất thật trong đời sống người dân.

Ngành ô tô cũng mang đến một góc nhìn thú vị về hành trình phát triển ấy. Từ những giấy phép đầu tiên được cấp cho các thương hiệu quốc tế đặt nhà máy tại Việt Nam, đến nay đã hình thành những tổ hợp sản xuất ô tô quy mô lớn, có doanh nghiệp đang bước sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Khả năng sở hữu ô tô ngày càng tăng cũng phản ánh sự đi lên của thu nhập và những thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng của người Việt.

Làm báo kinh tế lâu năm, tôi nhận ra những con số tưởng như khô khan ở thời điểm hiện tại, vài chục năm sau nhìn lại, đã trở thành những chỉ dấu sống động cho thấy một nền kinh tế đã lớn lên như thế nào.

Nhưng người làm báo không chỉ có nhiệm vụ ghi lại những thành tựu. Càng theo dõi lâu một ngành, càng thấy những vấn đề phía sau những con số đẹp. Loạt bài về “lỗ hổng an ninh năng lượng” mang lại cho tôi Giải B - Giải Báo chí Quốc gia năm 2020 là một dấu mốc đáng nhớ trong hơn ba thập niên làm nghề.

Điều còn lại lâu hơn là những trăn trở về an ninh cung ứng, phụ thuộc nhiên liệu, hiệu quả đầu tư, cân đối nguồn và lưới, giá điện, chuyển dịch năng lượng hay những dự án chậm tiến độ. Người làm báo phải tiếp tục đặt câu hỏi điều gì sẽ xảy ra khi một mắt xích của hệ thống gặp vấn đề.

Làm báo kinh tế cũng đòi hỏi người viết không dễ dãi với dữ liệu và không hài lòng với những câu trả lời có sẵn. Một nhận định thiếu căn cứ có thể dẫn người đọc tới cách hiểu sai về cả một ngành. Vì vậy, điều tôi luôn tự nhắc mình là đừng bao giờ tưởng rằng mình đã biết đủ.

Đi để biết mình chưa biết đủ

Nếu phải chọn điều quý giá nhất nghề báo đã mang lại, tôi nghĩ đó là cơ hội được gặp rất nhiều người thuộc những thế giới khác nhau. Hơn 30 năm qua, tôi đã gặp từ công nhân trên công trường, kỹ sư trong nhà máy, người dân ở bản xa tới doanh nhân, chuyên gia, nhà quản lý và những người trực tiếp tham gia xây dựng chính sách.

Không ít cuộc trò chuyện khiến tôi phải nhìn lại vấn đề mình từng nghĩ đã hiểu rõ. Có những chuyên gia sẵn lòng giải thích những điều không có trong báo cáo, những cuộc gọi đêm muộn chỉ để nghe trăn trở của doanh nhân trước các quyết định đầu tư.

Tôi vẫn nghĩ nghề báo đã “khai trí” cho mình theo cách đó. Càng gặp nhiều người giỏi, càng đi nhiều nơi, tôi càng nhận ra phần mình chưa biết lớn hơn rất nhiều những gì đã biết. Chính cảm giác ấy tạo cho tôi sự tò mò gần như không dứt và khiến những chuyến đi vì công việc dần trở thành khát vọng đi xa hơn, tới những vùng đất mà thời trẻ tôi chưa từng nghĩ mình có ngày được đặt chân tới.

Càng đi nhiều, tôi càng thấy thế giới rộng lớn. Nếu chỉ đứng ở một nơi, chúng ta rất dễ nghĩ những gì mình nhìn thấy đã là tất cả. Bước ra ngoài mới hiểu một nền công nghiệp mạnh, một hệ thống hạ tầng hiện đại hay một thành phố đáng sống đều là kết quả của những lựa chọn kéo dài qua nhiều thế hệ.

Ở giai đoạn mới, công nghệ làm báo đã thay đổi rất nhiều, nhưng điều vẫn còn nguyên giá trị là nhà báo phải biết “đi”. Không chỉ là đi tới công trường hay một vùng đất xa xôi, mà còn là đi sâu vào dữ liệu, đi tới tận cùng một câu hỏi, vượt khỏi thông cáo báo chí để tìm bản chất của vấn đề.

Bởi vậy, ở dấu mốc 35 năm, điều tôi mong nhất vẫn là giữ được sự tò mò, khát khao đi và khả năng học hỏi. Để sau mỗi chuyến đi, tôi lại có thêm những câu chuyện mới để kể với bạn đọc.