Phát triển nhưng không được làm mất đi những giá trị cốt lõi của di sản

Chỉ có một đại biểu duy nhất có ý kiến về Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách áp dụng cho di chuyển di tích trong phạm vi thực hiện Dự án Đầu tư xây dựng tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội, đoạn qua địa bàn tỉnh Bắc Ninh và Dự án xây dựng doanh trại Trung đoàn Không quân Công an nhân dân.

Đó là đại biểu Nguyễn Thị Sửu (TP. Huế). Theo đó, đại biểu bày tỏ sự tán thành đối với Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc di chuyển các di tích, nhưng cũng cho rằng “cần nhìn nhận rõ cả từ 2 phía”: phía trước là những công trình hạ tầng chiến lược tương lai, phía sau là những di tích mang theo ký ức lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc cộng đồng.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Sửu, đình Đông Côi và đình Tam Sơn đều là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh của Bắc Ninh. Đông Côi là không gian thờ phụng 3 vị thành hoàng mà theo truyền thống địa phương là 3 anh em họ Nguyễn có công giúp Triệu Quang Phục chống quân Lương ở thế kỷ thứ VI. Đình Tam Sơn cho thấy một lớp giá trị tương tự, di tích không chỉ là kiến trúc vật thể mà còn là thần tích, sắc phong, đồ thờ, nghi lễ và các ký ức cộng đồng.

“Những tư liệu còn lưu giữ và sinh hoạt tín ngưỡng tại đình cho thấy đây là một thiết chế văn hóa của làng, nơi đạo lý uống nước nhớ nguồn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Vì vậy, nếu phải di chuyển, chúng ta không thể cho rằng đó chỉ là tháo dỡ một công trình rồi dựng lại ở một nơi khác”, đại biểu Nguyễn Thị Sửu nói.

Đặt những yếu tố này bên cạnh quy mô, tính cấp thiết của các dự án như tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, hay dự án doanh trại gắn với yêu cầu quốc phòng, an ninh - những dự án không thể kéo dài tiến độ, đại biểu Nguyễn Thị Sửu cho rằng, vấn đề đặt ra là làm thế nào để phát triển mà không làm mất những giá trị cốt lõi của di sản.

Tán thành việc Quốc hội cho phép di chuyển Đình Đông Côi và Đình Tam Sơn, đại biểu Nguyễn Thị Sửu đề nghị phải đi kèm những điều kiện pháp lý đủ chặt.

Theo đó, thứ nhất, nghị quyết phải xác định rõ phạm vi, chỉ hai di tích này trong phạm vi dự án tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội, không được dùng cơ chế hướng dẫn để mở rộng thêm đối tượng. Đây cũng là hướng đã được cơ quan thẩm tra thống nhất.

Thứ hai, việc di chuyển phải được đặt trong cơ chế đặc thù được Quốc hội quyết định tại Điều 2 Nghị quyết 256 ban hành năm 2025. Nhưng đồng thời, phải có phương án cụ thể do cơ quan có thẩm quyền quyết định bảo đảm bảo tồn tối đa các yếu tố cấu thành và phát huy giá trị di tích sau di chuyển.

Thứ ba, công khai minh bạch và tham vấn cộng đồng phải là yêu cầu bắt buộc. Người dân không chỉ được biết di tích sẽ chuyển đến đâu mà phải được tham gia vào quá trình xây dựng phương án bảo tồn đời sống văn hóa gắn với di tích. Đây cũng là yêu cầu được cơ quan thẩm định nhấn mạnh.

Thứ tư, trách nhiệm phải đi cùng thẩm quyền. UBND tỉnh Bắc Ninh phải chịu trách nhiệm về hồ sơ khoa học, phạm vi ranh giới, phương án di chuyển và kết quả bảo tồn. Chính phủ chịu trách nhiệm chỉ đạo hướng dẫn kiểm tra và xử lý các vấn đề vượt thẩm quyền.

“Một con đường có thể mở ra không gian phát triển mới, một sân bay có thể tạo động lực mới cho cả vùng, một công trình quốc phòng an ninh có thể đáp ứng những yêu cầu chiến lược của đất nước. Nhưng một di tích khi mất đi những giá trị cốt lõi thì không thể không có gì tạo dựng lại”, đại biểu Nguyễn Thị Sửu bày tỏ.

Một lần nữa nhấn mạnh việc ủng hộ di chuyển nhưng đại biểu Nguyễn Thị Sửu cho rằng, nguyên tắc là khi di chuyển phải làm sao để di sản tiếp tục tồn tại, tiếp tục được cộng đồng nhận diện, thực hành và truyền lại, để chúng ta không phải lựa chọn giữa tương lai và quá khứ, mà là nối quá khứ với tương lai bằng một quyết định có trách nhiệm của Quốc hội. 

Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh: Tiếp tục phát huy giá trị di sản ở địa điểm mới

Trong khi đó, phát biểu giải trình, làm rõ vấn đề đại biểu Quốc hội nêu, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, Chính phủ thống nhất đề nghị áp dụng cơ chế, chính sách di chuyển đối với hai di tích Đình Đông Côi và Đình Tam Sơn. Đối với di tích Đền Tân Trăn, Chính phủ sẽ chỉ đạo rà soát, kiểm tra các vấn đề liên quan đến Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo và chưa đưa di tích này vào nghị quyết.

Theo khẳng định của Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh, Chính phủ sẽ tiếp tục tiếp thu, hoàn thiện theo ý kiến của đại biểu, hoàn thiện hồ sơ dự án của Quốc hội và đặc biệt chú trọng trong quá trình tổ chức thực hiện các quy định của pháp luật có liên quan nhằm bảo tồn tối đa và phát huy giá trị của di tích, bảo đảm công khai, minh bạch, khách quan, có tham vấn ý kiến của người dân và chỉ thực hiện khi thực sự cần thiết, không còn biện pháp thay thế để bảo tồn tại chỗ, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển theo đúng quan điểm của Đảng, Nhà nước và các quy định của pháp luật.

Đồng tình với các ý kiến của đại biểu Nguyễn Thị Sửu, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cho biết, việc di chuyển di tích đến địa điểm mới sẽ bảo đảm thực hiện theo đúng quy trình về tu bổ di tích, giữ gìn tối đa các yếu tố gốc cấu thành di tích, thực hiện theo quy định của pháp luật. Đồng thời, tiếp tục phát huy giá trị di sản để không chỉ là di chuyển địa điểm, mà tinh thần, hồn cốt và những mục tiêu của đình, của đền gắn với làng xã, gắn với truyền thống văn hóa, lịch sử của làng xã, của dân tộc sẽ tiếp tục được phát huy giá trị ở những địa điểm mới.

Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cũng cho biết, theo thẩm quyền, Bắc Ninh sẽ tổ chức thực hiện việc di dời, còn Chính phủ có trách nhiệm hướng dẫn, theo sát trong quá trình này để bảo đảm việc thực hiện theo đúng quy định và những mục tiêu mà chúng ta đã đề ra theo đúng tinh thần của Quốc hội đã nêu.