Tạo cơ chế giải quyết tranh chấp đặc thù, vượt trội, công bằng

Giữa tháng 12/2025, được Quốc hội thông qua và có hiệu lực thi hành ngay từ ngày 1/1/2026, tuần qua, Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế đã được công bố tại buổi họp báo của Văn phòng Chủ tịch nước.

Đây là đạo luật được chuẩn bị gấp rút để kịp thời đáp ứng yêu cầu thực tiễn: sự ra đời của Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.

Bên cạnh chính sách đặc thù, vượt trội về ngoại hối, ngân hàng, thuế… thì cơ chế giải quyết tranh chấp trong Trung tâm tài chính quốc tế đã trở thành một yếu tố quan trọng để cạnh tranh và thu hút đầu tư giữa các quốc gia.

Bởi thế, Dự án Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế đã được bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2025, trình Quốc hội cho ý kiến và thông qua tại Kỳ họp thứ mười (theo trình tự, thủ tục rút gọn).

Song, khi Kỳ họp thứ mười đang diễn ra, Ủy ban Thường vụ Quốc hội vẫn phải báo cáo Quốc hội lùi thời điểm xem xét dự án luật, để việc chuẩn bị hồ sơ được kỹ càng hơn.

Rồi, qua thảo luận tổ, hội trường, các quy định tại dự thảo luật, trong đó có thủ tục tố tụng, đã hoàn thiện hơn.

“Cần phải có quy tắc tố tụng đặc thù, vượt trội để thu hút và tạo niềm tin cho nhà đầu tư với quy trình tố tụng nhanh chóng, kịp thời. Hiện Tòa án Nhân dân Tối cao đã có kế hoạch phối hợp xây dựng quy tắc tố tụng này, có tham khảo kinh nghiệm những nơi đã thành công trên thế giới”, Phó chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao Nguyễn Văn Tiến nhấn mạnh tại cuộc họp báo.

Liên quan quy định về thẩm phán, Luật nêu rõ thẩm phán tòa án chuyên biệt là người nước ngoài hoặc công dân Việt Nam.

Thẩm phán là người nước ngoài phải đáp ứng nhiều tiêu chuẩn, điều kiện như đã hoặc đang là thẩm phán nước ngoài; luật sư, chuyên gia có uy tín, phẩm chất đạo đức tốt, kiến thức chuyên môn phù hợp, am hiểu pháp luật về đầu tư, kinh doanh; có ít nhất 10 năm kinh nghiệm tham gia xét xử, giải quyết vụ việc liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh.

Thẩm phán người nước ngoài cũng phải có năng lực tiếng Anh để xét xử, giải quyết vụ việc tại tòa án chuyên biệt và không quá 75 tuổi, có sức khỏe bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Thẩm phán là công dân Việt Nam phải có uy tín, phẩm chất đạo đức tốt, kiến thức chuyên môn phù hợp, am hiểu pháp luật về đầu tư, kinh doanh; có ít nhất 10 năm kinh nghiệm tham gia xét xử, giải quyết vụ việc liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh. Đặc biệt, Luật nêu rõ yêu cầu “phải có năng lực tiếng Anh để xét xử, giải quyết vụ việc tại Tòa án chuyên biệt”.

Thẩm phán do Chủ tịch nước bổ nhiệm trên cơ sở đề nghị của Chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao và nhiệm kỳ của thẩm phán là 5 năm kể từ ngày được bổ nhiệm.

Về số lượng thẩm phán, ông Tiến cho biết, đã giao cho các cơ quan tham mưu tìm những người có kinh nghiệm chuyên sâu, am hiểu pháp luật đầu tư, kinh doanh về tài chính quốc tế, có kinh nghiệm giải quyết các tranh chấp quốc tế.

Ưu tiên đặc biệt cơ hội phục hồi cho doanh nghiệp

Cũng tại cuộc họp báo tuần trước, Phó chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao Nguyễn Văn Tiến đã nhấn mạnh sự cần thiết ban hành Luật Phục hồi, phá sản (được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ mười và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2026).

Nhìn lại cả quá trình, không gấp rút như Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế, dự thảo Luật Phục hồi, phá sản đã được Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội tiến hành thẩm tra từ tháng 4/2025. Ngay từ bản thảo đầu tiên, bên cạnh mục tiêu giải quyết vụ việc phá sản hiệu quả hơn, việc tạo hành lang pháp lý thuận lợi để doanh nghiệp phục hồi hoạt động sản xuất, kinh doanh được ưu tiên đặc biệt.

Đó cũng là lý do cơ quan chủ trì soạn thảo (Tòa án Nhân dân Tối cao) kiên trì thuyết phục đổi tên “Luật Phá sản” thành “Luật Phục hồi, phá sản”.

Việc này để phù hợp với phạm vi điều chỉnh của Luật, thủ tục phục hồi và thủ tục phá sản là hai thủ tục độc lập, đồng thời thể hiện rõ mục tiêu, định hướng xây dựng Luật là khuyến khích, ưu tiên phục hồi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, hợp tác xã ngay từ khi có nguy cơ mất khả năng thanh toán để giúp doanh nghiệp, hợp tác xã có cơ hội hồi sinh và tiếp tục đóng góp cho nền kinh tế, theo lời Phó chánh án Nguyễn Văn Tiến.

Từ định hướng đó, Luật đã dành cả Chương II để bổ sung thủ tục phục hồi là thủ tục độc lập theo hướng ưu tiên áp dụng phục hồi để tạo cơ hội và nâng cao hiệu quả phục hồi doanh nghiệp, hợp tác xã, kịp thời hỗ trợ sản xuất, kinh doanh, thúc đẩy phát triển kinh tế.

Theo đó, doanh nghiệp, hợp tác xã có nguy cơ mất khả năng thanh toán (là doanh nghiệp, hợp tác xã không thanh toán được khoản nợ sẽ đến hạn trong 6 tháng hoặc khoản nợ đã đến hạn nhưng chưa quá 6 tháng) hoặc đã mất khả năng thanh toán (là doanh nghiệp, hợp tác xã không thực hiện nghĩa vụ thanh toán khoản nợ sau thời hạn 6 tháng kể từ ngày đến hạn thanh toán) có quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phục hồi.

Người nộp đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phục hồi phải nộp kèm theo phương án phục hồi hoạt động kinh doanh; danh sách chủ nợ, người mắc nợ và tài liệu, chứng cứ kèm theo để chứng minh yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp để Tòa án xem xét, quyết định.

Ngoài ra, Luật cũng bổ sung chính sách đặc thù phù hợp với chính sách quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã và điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay mà có tính đồng thuận cao để khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã nộp đơn phục hồi; hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã phục hồi như: khoanh tiền thuế nợ, tạm dừng thanh toán một số khoản nợ; tạm dừng đóng vào quỹ hưu trí, tử tuất...