Cần có cơ chế chính sách đặc thù

Đà Nẵng, thành phố bên bờ biển Đông đang vươn mình mạnh mẽ, hướng đến trở thành trung tâm kinh tế lớn của cả nước và khu vực Đông Nam Á, là đô thị đáng sống, hiện đại. Song, cùng với sự phát triển, Đà Nẵng phải đối diện với những áp lực về giao thông đô thị, ô nhiễm môi trường và nhu cầu di chuyển của du khách, người dân ngày càng đông, đặt ra nhiều thách thức cho thành phố. Để duy trì tốc độ phát triển và nâng cao chất lượng sống, Đà Nẵng cần một bước đột phá trong hạ tầng giao thông, trong đó giải pháp chiến lược được thành phố ưu tiên lựa chọn là xây dựng một hệ thống đường sắt đô thị hiện đại, hiệu quả và bền vững.

Theo định hướng đến năm 2045, Đà Nẵng sẽ hình thành 16 trục đường sắt đô thị kết hợp cả tàu điện ngầm (MRT) và hệ thống đường sắt nhẹ (LRT) với chiều dài gần 240 km, kết nối các khu vực từ Liên Chiểu - cảng biển - khu thương mại tự do, sân bay quốc tế Đà Nẵng, trung tâm thành phố, các khu công nghiệp, đến Hội An, Tam Kỳ và sân bay Chu Lai.

Trong hệ thống tuyến đường sắt đô thị, Đà Nẵng sẽ ưu tiên nghiên cứu đầu tư, kêu gọi đầu tư 2 tuyến hành lang. Tuyến thứ nhất nối từ sân bay quốc tế Đà Nẵng - Hội An - Tam Kỳ - Chu Lai và tuyến đường sắt nối từ nhà ga đường sắt tốc độ cao đến ga đường sắt đô thị trung tâm.

Phó giám đốc Sở Xây dựng TP. Đà Nẵng Lương Thạch Vỹ cho biết, dự kiến có ba nguồn lực đầu tư xây dựng hệ thống đường sắt đô thị của thành phố, bao gồm: nguồn vốn đầu tư công từ ngân sách nhà nước; vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và vốn vay ưu đãi của các nhà tài trợ nước ngoài; vốn từ các nhà đầu tư và vốn đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP).

Chuyên gia Công ty TNHH Viện Nghiên cứu và Thiết kế Đô thị Thâm Quyến (Trung Quốc) nhận định, đường sắt đô thị đóng vai trò xương sống, định hướng phân bố dân cư, không gian đô thị và dòng dịch chuyển lao động.

Theo chuyên gia này, thông qua phân tích cấu trúc không gian đô thị và chức năng sử dụng đất, kết hợp đặc điểm giao thông luồng người, quy hoạch mạng lưới đường sắt Đà Nẵng về cơ bản phù hợp với định hướng phát triển tương lai của khu vực trung tâm Đà Nẵng cũ.

Tuy nhiên, thành phố cần tối ưu hóa một số khu vực cục bộ và dự phòng tính khả thi kéo dài đường sắt về phía Nam. Trong đó, cần ưu tiên xây dựng hai tuyến đường sắt trọng tải lớn MRT1, MRT2 kết nối nhiều trung tâm đô thị và đầu mối giao thông quan trọng để neo giữ cấu trúc không gian đô thị. Đối với khu vực ga tàu cao tốc, nơi dịch vụ đường sắt còn yếu, cần tăng cường tính thuận tiện và độ phủ kết nối đường sắt; dựa vào ga tàu cao tốc, áp dụng khái niệm phát triển đô thị theo hướng phát triển giao thông công cộng (TOD) để xây dựng thành phố mới tàu cao tốc.

Ngoài ra, để thúc đẩy hình thành hệ thống giao thông tích hợp lấy đường sắt làm xương sống, tăng cường kết nối hiệu quả giữa đường sắt và các phương thức giao thông khác, nâng cao tỷ lệ sử dụng đường sắt, cần chú trọng quy hoạch, thiết kế và quản lý vận hành các trung tâm đường sắt và nút chuyển tuyến chính, xây dựng phương án bố trí không gian trung tâm với quy mô phù hợp và phân bố hợp lý.

Bên cạnh đó, TP. Đà Nẵng cần nghiên cứu mối quan hệ giữa quy mô tổng sản phẩm quốc nội và quy mô xây dựng đường sắt đô thị, tìm kiếm mô hình xây dựng và đầu tư hợp lý.

Trong đó, phát triển và vận hành đường sắt đô thị theo hướng “song hành”, cần lên kế hoạch sớm để xác định mô hình xây dựng và vận hành, sử dụng hiệu quả nhiều phương thức đầu tư tài chính. Đặc biệt, kết hợp kinh nghiệm quốc tế, khám phá mô hình TOD bản địa hóa, thực hiện kiểm soát đất đai trước, kết nối cơ sở hạ tầng đô thị để đường sắt tạo ra giá trị gia tăng đất đai, lợi nhuận phát triển hỗ trợ xây dựng và vận hành.

Chuyên gia này cũng khẳng định, việc xây dựng đường sắt đô thị Đà Nẵng cần có sự hỗ trợ chính sách tương ứng như Nghị quyết số 188/2025/QH15, ngày 19/2/2025 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt đô thị tại TP.HCM và TP. Hà Nội.

Đồng quan điểm, Bí thư Thành ủy Đà Nẵng Lê Ngọc Quang đã chỉ đạo các đơn vị liên quan phối hợp với các bộ, ngành báo cáo Quốc hội xin chủ trương thí điểm các cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án đường sắt đô thị trên địa bàn TP. Đà Nẵng.

Bí thư Thành ủy Đà Nẵng nhấn mạnh, việc xây dựng tuyến đường sắt đô thị trên địa bàn thành phố có ý nghĩa quan trọng, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện hạ tầng giao thông, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Đây là dự án thuộc danh mục các công trình động lực trọng điểm giai đoạn 2025 - 2030 và được Thành ủy, Ban Thường vụ Thành ủy đặc biệt quan tâm.

Bí thư Thành ủy Đà Nẵng yêu cầu các đơn vị liên quan khẩn trương phối hợp hoàn thành báo cáo nghiên cứu tiền khả thi dự án đường sắt đô thị TP. Đà Nẵng; lập kế hoạch triển khai, phân công rõ trách nhiệm các cơ quan, đơn vị gắn với mốc thời gian hoàn thành để triển khai các nhiệm vụ đề ra.

Động lực tăng trưởng mới

Ông Nguyễn Cửu Loan, Phó chủ tịch Hội quy hoạch phát triển đô thị TP. Đà Nẵng cho hay, việc đầu tư đường sắt đô thị trước hết sẽ giúp rút ngắn quãng đường đi lại, tạo điều kiện di chuyển thuận lợi hơn, giảm mật độ giao thông nội thị, kể cả đường bộ. Ví dụ, trước đây đi xe từ sân bay Đà Nẵng vào Chu Lai mất 2 tiếng, nay chỉ còn 25 - 30 phút, mang lại lợi ích rất rõ rệt.

Khi kết nối được sân bay Chu Lai, sân bay quốc tế Đà Nẵng, thậm chí cả hệ thống cảng biển, sẽ mở ra một hành lang phát triển rất lớn, trong đó có đô thị, logistics và du lịch. Hiện nay, du lịch Đà Nẵng vẫn còn phát triển theo kiểu độc lập, thiếu sự kết nối; khi dự án hoàn thành sẽ tạo chuỗi liên kết với các địa phương. Đặc biệt, khi có tuyến đường sắt đô thị chạy qua, sẽ mở ra một không gian phát triển mới, hình thành các khu đô thị mới theo chuỗi xuyên suốt, có quản lý, tránh phát triển tự phát.

“Yếu tố chiến lược là kết nối được sân bay quốc tế Đà Nẵng với sân bay Chu Lai, bảo đảm sự luân chuyển đi lại, vận chuyển hàng hóa của thành phố. Khi huyết mạch giao thông được đồng bộ, sẽ thu hút các ‘đại bàng’ đến đầu tư, nhất là trong bối cảnh Đà Nẵng có trung tâm tài chính, khu thương mại tự do”, ông Loan nói và lưu ý việc đầu tư cần được đánh giá kỹ trong quy hoạch, tránh dàn trải, kém hiệu quả.

Ông Lê Quang Nam, Phó chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng cho hay, hệ thống đường sắt đô thị không chỉ là phương tiện kết nối, mà còn là giải pháp bền vững, giảm thiểu phát thải carbon, khuyến khích vận tải thân thiện với môi trường. Các tuyến đường sắt sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế - xã hội, thương mại, dịch vụ, du lịch, logistics tại các khu vực lân cận.