Giá rẻ giúp gạch nhập khẩu mở rộng thị phần

Thị trường gạch ốp lát Việt Nam đang chứng kiến sự gia tăng nhanh của gạch nhập khẩu từ Ấn Độ. Nếu trước đây sản phẩm chủ yếu hiện diện ở phân khúc trung và cao cấp, thì hiện nay nhiều dòng gạch porcelain khổ lớn được chào bán với mức giá thấp hơn đáng kể so với sản phẩm cùng phân khúc của doanh nghiệp trong nước.

Theo Hiệp hội Gốm sứ Xây dựng Việt Nam, lượng gạch nhập khẩu từ Ấn Độ tăng từ khoảng 3 triệu m² năm 2021 lên gần 11,5 triệu m² năm 2026, tương đương hơn 73 triệu USD. Tỷ trọng của gạch Ấn Độ trong tổng lượng gạch nhập khẩu cũng tăng từ khoảng 22% lên gần 60%, trong đó hơn 95% là gạch khổ lớn - phân khúc vốn là thế mạnh của nhiều doanh nghiệp Việt Nam.

Diễn biến này cho thấy cạnh tranh trên thị trường vật liệu xây dựng đang chuyển mạnh sang yếu tố giá bán. Trong bối cảnh đầu tư xây dựng và bất động sản từng bước phục hồi, mức giá thấp giúp hàng nhập khẩu nhanh chóng mở rộng thị phần.

Tuy nhiên, theo các doanh nghiệp trong ngành, giá bán chỉ phản ánh một phần giá trị của sản phẩm. Hiệu quả kinh tế của vật liệu xây dựng ngày càng được đánh giá theo chi phí vòng đời sản phẩm (Life Cycle Cost), tức toàn bộ chi phí phát sinh từ thi công, sử dụng đến bảo trì, thay thế, thay vì chỉ căn cứ vào giá mua ban đầu.

Theo phản ánh của các doanh nghiệp phân phối, một số dòng gạch nhập khẩu giá thấp phát sinh nhiều chi phí trong quá trình thi công. Ông Đào Quang Tiến, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Vật liệu xây dựng Tây Hà cho biết, một số lô hàng có độ hút nước cao hơn tiêu chuẩn của gạch porcelain, xương gạch giòn khiến tỷ lệ hao hụt khi cắt, khoan và mài tăng đáng kể.

“Nếu nhiều sản phẩm trong nước chỉ có tỷ lệ hao hụt khoảng 5-7%, thì một số lô hàng nhập khẩu có thể lên tới 10-15%, kéo theo chi phí vật tư và nhân công tăng lên”, ông Tiến cho biết.

Ngoài hao hụt vật liệu, doanh nghiệp còn ghi nhận tình trạng lớp men xuống cấp nhanh, màu sắc giữa các lô hàng thiếu đồng đều hoặc xuất hiện lỗi bề mặt sau thời gian sử dụng. Những chi phí này không thể hiện trong giá bán ban đầu nhưng lại làm tăng đáng kể chi phí bảo hành, sửa chữa và thay thế của công trình.

Theo các doanh nghiệp, đây chính là sự khác biệt giữa “giá mua” và “tổng chi phí sở hữu” - tiêu chí ngày càng được nhiều thị trường phát triển coi trọng khi lựa chọn vật liệu xây dựng.

Cạnh tranh cần đi cùng tiêu chuẩn kỹ thuật

Sự gia tăng của gạch nhập khẩu không chỉ phản ánh nhu cầu trong nước mà còn cho thấy sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng toàn cầu.

Trong hơn một thập kỷ qua, Ấn Độ đã trở thành một trong những trung tâm sản xuất gạch ceramic và porcelain lớn nhất thế giới. Cụm công nghiệp Morbi (bang Gujarat) với hàng nghìn doanh nghiệp hoạt động trong chuỗi sản xuất từ nguyên liệu, thiết bị đến logistics đã tạo lợi thế lớn về quy mô và chi phí.

Theo ông Trần Tuấn Anh, Phó Tổng giám đốc Công ty CP Vucci, mức giá thấp của một số dòng sản phẩm còn liên quan đến mô hình sản xuất OEM khá phổ biến tại Ấn Độ. Những lô hàng không đáp ứng đầy đủ yêu cầu của đơn hàng ban đầu có thể được bán với giá thấp nhằm thu hồi vốn trước khi xuất khẩu sang thị trường khác.

Tuy nhiên, ông Tuấn Anh nhấn mạnh điều đó không đồng nghĩa toàn bộ gạch sản xuất tại Ấn Độ đều có chất lượng thấp. Quốc gia này vẫn có nhiều doanh nghiệp sở hữu công nghệ hiện đại và sản phẩm đạt tiêu chuẩn quốc tế. Điều đáng quan tâm là khi hoạt động nhập khẩu chủ yếu dựa trên yếu tố giá, chất lượng giữa các lô hàng có thể không đồng đều nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp.

Theo các doanh nghiệp phân phối, nhiều rủi ro chỉ bộc lộ khi công trình bước vào giai đoạn thi công hoặc đưa vào sử dụng. Nếu gạch cong vênh, sai lệch kích thước hoặc không đồng đều về màu sắc, nhà thầu phải sử dụng nhiều vật liệu kết dính hơn, kéo dài thời gian thi công và làm tăng tỷ lệ hao hụt. Khi phát sinh khiếu nại, doanh nghiệp phân phối trong nước thường phải ứng trước chi phí bảo hành, thay thế và xử lý sự cố.

Ở góc độ kinh tế, đây là hiện tượng dịch chuyển chi phí trong chuỗi cung ứng. Giá bán thấp tạo lợi thế cạnh tranh ở khâu đầu vào, nhưng một phần rủi ro lại chuyển sang nhà phân phối, nhà thầu và người sử dụng cuối cùng.

Xu hướng này cũng tạo sức ép lớn đối với ngành sản xuất trong nước. Trong nhiều năm qua, các doanh nghiệp Việt Nam đã đầu tư mạnh vào dây chuyền hiện đại từ Italia, Đức và Tây Ban Nha để phát triển các dòng gạch chất lượng cao. Tuy nhiên, khi cạnh tranh chủ yếu dựa vào giá, hiệu quả của những khoản đầu tư dài hạn bắt đầu chịu ảnh hưởng.

Theo Hiệp hội Gốm sứ Xây dựng Việt Nam, hiệu suất khai thác công suất của toàn ngành hiện chỉ đạt khoảng 50%; lượng hàng tồn kho tăng hơn 30%; thị phần của doanh nghiệp trong nước tiếp tục thu hẹp, trong khi vốn đầu tư mới vào sản xuất giảm gần 58%. Không chỉ tác động đến từng doanh nghiệp, xu hướng này còn ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi giá trị, từ khai thác nguyên liệu, sản xuất thiết bị đến việc làm của người lao động.

Các chuyên gia cho rằng, cùng với việc thực hiện các cam kết hội nhập, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và sử dụng hiệu quả các công cụ phòng vệ thương mại nhằm bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng. Hiệp hội Gốm sứ Xây dựng Việt Nam kiến nghị tăng cường kiểm tra chất lượng từng lô gạch nhập khẩu về độ hút nước, độ bền uốn, độ ổn định kích thước, khả năng chịu mài mòn và các yêu cầu về an toàn môi trường. Trường hợp có đủ căn cứ về hành vi bán phá giá hoặc gây thiệt hại đáng kể cho ngành sản xuất trong nước, có thể xem xét áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại theo quy định.

Sự gia tăng của gạch nhập khẩu giá thấp mang lại thêm lựa chọn cho người tiêu dùng và tạo áp lực để doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, lợi ích từ giá thấp chỉ thực sự bền vững khi đi cùng chất lượng ổn định và hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật được thực thi đồng đều. Mục tiêu không phải hạn chế hàng nhập khẩu hay bảo hộ sản xuất trong nước, mà là xây dựng một môi trường cạnh tranh minh bạch, nơi mọi sản phẩm lưu thông trên thị trường đều đáp ứng cùng tiêu chuẩn, còn doanh nghiệp cạnh tranh bằng công nghệ, năng suất và chất lượng thay vì chỉ bằng giá bán.