Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư quy định về quản lý nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo do Bộ tài trợ, đặt hàng. Thông tư mới dự kiến thay thế Thông tư số 15/2024/TT-BGDĐT ngày 20/11/2024 trong bối cảnh Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cùng Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đang được triển khai mạnh mẽ.

Không còn bó hẹp trong quản lý đề tài khoa học và công nghệ cấp bộ, dự thảo mở rộng sang toàn bộ nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, từ tài trợ, đặt hàng, thẩm định, giao nhiệm vụ đến quản lý, tổ chức thực hiện, chấm dứt, thanh lý và đánh giá. Phạm vi áp dụng cũng vượt ra ngoài các đơn vị trực thuộc Bộ, bao gồm cơ sở giáo dục đại học tư thục cùng các tổ chức, cá nhân có liên quan.

Sự thay đổi đáng chú ý nằm ở tư duy quản lý, khi thay vì tập trung vào một "đề tài" và kết quả nghiệm thu cuối cùng, hoạt động nghiên cứu được nhìn nhận trong một chu trình rộng hơn, nối từ nghiên cứu, phát triển công nghệ tới đổi mới sáng tạo, ứng dụng và đưa sản phẩm khoa học vào thực tiễn.

Dự thảo vì vậy bổ sung nhiệm vụ đổi mới sáng tạo - loại hình chưa được quy định trong Thông tư 15. Những nhiệm vụ thuộc nhóm này hướng tới đổi mới công nghệ, phát triển quyền sở hữu trí tuệ, nâng cao năng suất, chất lượng, hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo và gia tăng khả năng ứng dụng, chuyển giao, thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Yêu cầu đối với sản phẩm nghiên cứu cũng được thiết kế sát hơn với đặc thù của từng loại hình nhiệm vụ. Với nghiên cứu cơ bản, sản phẩm phải có công bố khoa học trên tạp chí quốc tế có uy tín và hỗ trợ đào tạo nghiên cứu sinh. Trong khi đó, nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ được đặt trọng tâm vào công nghệ, quy trình, sản phẩm, giải pháp, mô hình có khả năng ứng dụng, chuyển giao hoặc thương mại hóa.

Cách phân loại này tạo ra sự khác biệt rõ hơn giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu hướng tới thị trường. Một công trình nghiên cứu ứng dụng sẽ không chỉ được nhìn nhận qua báo cáo, bài báo hay kết quả nghiệm thu, mà phải hướng tới khả năng chuyển giao và tạo ra giá trị trong thực tiễn.

Đáng chú ý, doanh nghiệp và nhà đầu tư được kéo gần hơn vào quá trình nghiên cứu. Hội đồng xét tài trợ, đặt hàng và Tổ thẩm định đối với nhiệm vụ đổi mới sáng tạo có thể có sự tham gia của doanh nghiệp, nhà đầu tư, chuyên gia về đổi mới sáng tạo.

Những nhiệm vụ có sự đồng hành của doanh nghiệp, tổ chức, nhà đầu tư, quỹ đầu tư hoặc chuyên gia giàu kinh nghiệm về ứng dụng, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, công nghệ cũng thuộc nhóm được ưu tiên.

Sự hiện diện của doanh nghiệp ngay từ quá trình xét chọn, đặt hàng và triển khai nhiệm vụ có thể rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu với nhu cầu của thị trường. Nhà khoa học hiểu rõ hơn bài toán thực tiễn cần giải quyết, trong khi doanh nghiệp có cơ hội tiếp cận sớm với công nghệ và sản phẩm mới có khả năng đầu tư, phát triển.

Mối liên kết nhà trường - nhà khoa học - doanh nghiệp - nhà đầu tư vì vậy trở thành một mắt xích quan trọng trong cách tiếp cận mới. Bộ Giáo dục và Đào tạo đặt mục tiêu hạn chế tình trạng kết quả nghiên cứu chỉ dừng trong phòng thí nghiệm hoặc ở các công bố khoa học.

Khi doanh nghiệp và nhà đầu tư cùng tham gia, giá trị của một nhiệm vụ nghiên cứu cũng có cơ hội được đo bằng khả năng giải quyết vấn đề thực tế, chuyển giao công nghệ, hình thành sản phẩm mới và tạo giá trị cho nền kinh tế, thay vì chỉ dừng ở việc hoàn thành một nhiệm vụ khoa học.

Một thay đổi đáng chú ý khác liên quan đến quyền chủ động của tổ chức chủ trì. Dự thảo phân định rõ những nội dung bắt buộc phải thực hiện thủ tục điều chỉnh và những vấn đề cơ sở nghiên cứu được tự quyết định, chịu trách nhiệm.

Các thay đổi lớn liên quan đến chủ nhiệm nhiệm vụ, mục tiêu, nội dung và kết quả cuối cùng, thời gian thực hiện, tổng kinh phí, quyền sở hữu trí tuệ vẫn phải thực hiện thủ tục điều chỉnh. Với những nội dung ngoài nhóm này, tổ chức chủ trì được chủ động quyết định nhưng phải giải trình, cập nhật trên nền tảng số hoặc báo cáo cơ quan quản lý trong vòng 7 ngày.

Cơ chế mới hướng tới giảm bớt tình trạng mọi thay đổi phát sinh trong quá trình nghiên cứu đều phải trải qua thủ tục hành chính. Hoạt động khoa học vốn chứa đựng nhiều yếu tố khó dự báo, trong khi kết quả thử nghiệm có thể khiến nhà khoa học phải điều chỉnh cách tiếp cận, phương pháp hoặc một số bước triển khai. Khoảng chủ động lớn hơn vì thế có thể giúp quá trình nghiên cứu linh hoạt hơn nhưng vẫn gắn với trách nhiệm giải trình.

Đáng chú ý hơn, Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất chấp nhận rủi ro dẫn đến kết quả không đạt mục tiêu đặt ra trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Thất bại trong nghiên cứu khi ấy không mặc nhiên đồng nghĩa với thất bại trong quản lý. Một thử nghiệm không cho kết quả như giả thuyết ban đầu vẫn có thể mang lại thông tin khoa học, giúp loại trừ một hướng tiếp cận hoặc mở ra những câu hỏi nghiên cứu mới.

Không gian chấp nhận rủi ro cũng có thể tạo thêm động lực để nhà khoa học lựa chọn những vấn đề mới, khó, có tính thử nghiệm cao. Khi mọi nghiên cứu đều chịu áp lực phải đạt chính xác kết quả đăng ký từ đầu, lựa chọn an toàn dễ trở thành phương án ít rủi ro hơn. Ngược lại, đổi mới sáng tạo thường đòi hỏi khả năng thử nghiệm, chấp nhận những kết quả ngoài dự kiến và tiếp tục điều chỉnh.

Bộ này đặt ra ranh giới giữa rủi ro khoa học với vi phạm trong quản lý, tổ chức thực hiện, qua đó vừa khuyến khích nghiên cứu mới, vừa bảo đảm trách nhiệm trong sử dụng nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Quyền chủ động lớn hơn đồng thời đi cùng yêu cầu minh bạch cao hơn. Dự thảo đẩy mạnh quản lý trên nền tảng số, cho phép hồ sơ đăng ký được gửi thông qua cổng dịch vụ công trực tuyến hoặc nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia.